ZOMITE ZOGAM KOI CIA LIAN?
Saturday, December 27, 2014
Tuesday, January 14, 2014
ZOMI VS ZO RECONCILIATION REQUEST
|
Jan 13, 2014
| ||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
Dear Lei tung bup Zo minam khen peuh.
Tu lai tak thu thang Zomi, Chin leh Kawlgam ( 2014 ) census vai kup pih na leh kei muh dan.
Zomi min deih ma mah ih hi leh bang hang in a om sa Zo min, pom
thei sang thei lo a, Zomi minam cih sawm lai ih hiam? A om sa Pu-Zo
suan Zo min tawh tu ni ciang dong min khel lo, puam khel lo a ah om
Minam te kup pih na leh kaam khum na nei ngai vet lo pi a Zomi ih cih
cih zong , ih deih na bul pi in bang hiam cih zong mi pi in thei nuam
hi.
Chin min deih lo a Zomi ih cih ten tan leh ong piang thei ding thu in, a nuai a bang hi.
1.Chin
min zang khen peuh gal leh sa in mu a, Chin min ki ci ih pom zaw lo man
in, tu lai tak Zogam ih cih cih Chin State sung a om te leh Chin min
zang khen peuh te in ong tuan bawl, ong dei dan den ding
a, ih Zogam sung bek hi lo in Kawlgam sung a hi zong, lei tung
mun tuam tuam ih tun tun na ah ih gam neu in, a ki sam lo pi a, ei leh
ei ah kip am paih ih hi kha ding hi. ( Chinis our common name but Zo mi
is our proper name ).
2. Tua leh Mi pawl khat ten in, ih Zogam ong gen ciang Tedim,Tonzang, Cikha, Myone teng bek huam sak mawk in, tua
zong thu mu leh thu thei dan tawh ih ki bat hang ih muk na neu na, a
lak khia ih hi hi. Hih Tedim , Tonzang, Cikha Myone sung a ah piang te
sung pan Mipil Mi sian tam pi om khin a, zong ong om lai ding hi. Hun
vei sa ahih zong tu lai tak, ih Mi pil ten Zogam ih cih Chin State level
bek hi lo in, Kawlgam level leh lei tung bup
level dong Mi pil Mi siam ki om khin ban ah Makai zong ih sem ngaih hi.
Tua
te sung pan muh thei pak ding in, Major General. Pu Tuang Za Khai bang
Kawlgam bup Gal van khen peuh kem leh Kawlgam bup Gal kap lui ki pawl na
te ah Vice-Chairman bang na sem ngai a, Pu Dr. Vum Khau
Hua leu leu ciang Aung San leh R. Atlee agreement bawl na lah khawng a
hi zong, Aung San leh Mual tung mi te thu khun pi gel na Pinlong
Agreement nei na te ban ah, lei tung bup mipil ( 5000 ) sung khawng ah na ki ciam a, tu lai tak Pu Hau Do Suang leu leu ciang Canada gam, Kawlgam Palai
zum pi ah Ambassador in om hi.
3. Cih no na ah Zogam level gen
lo Kawlgam level, Lei tung level dong na ki om khin na pi ei hun ciang, bang hang in, limit
ding ih hiam? . Ei ii level tawh ih Mi te ih limit lo ding thu pi a,
mai lam thu sau pi ngaih sut na leh khual na tawh ih gel thei ding zong
thu pi sa ing. Zo mi Zo gam ci ci na pi in, tu lai tak a Zogam, ih
cih Chin State map bang neu ih sak ma mah lai tak a, Tedim , Tonzang ,
Cikha ciang khawng bek ih huam sak nop na thu in,bang hi maw hiam? Ei
ii thei na leh mu na in tua Area ciang khawng bek huam a hi leh ei sang
a, thu mu zaw leh thu thei zaw te makai sak in nung zui lel leng hoih
zaw lo ding diam ? Tedim, Tonzang, Cikha gam teng beh Self- Administered
division or Self- Administered Zone khawng a ih nei sawm
leh bang mah cih hun in Kawlgam level ah pan mun ki ciam ih ngah ngaih
kei ding hi. Hun vei
sa a hih zong tu lai tak a ih Mipil –Mi lian te ii pan mun en kik leng
Zogam , Zomi bup ai- represent dan a ong ki ngaih sut man a, ki ngah na
hi thei hi. Tua Zone neu no khat ai in pan mun lian pi pi te ong ki pia ngaih lo ding hi.
4.
Zomi ah ki gawm leh ki gawm lo ding tawh ki sai gen kik leng, Chin
Sate level sung a ah om sa code number te ih it ciang, ei ii deih thu
thei lo thu hi lo a, ih Pu ih Pa ten a ma uh thei na dan tawh Minam min
na pia khin hi, tua Minam min te ah, a om nai lo Zomi minnam min bang
nei sawm leng Native National min tawh ong san sak ding a hih leh hoih hi. A hih hang ( Native National ) Min tawh ong san sak lo a, Rohingya te nung khawng a ong koih sak sawm a, ei deih dan ahih thei tuan kei leh, ih nei sa code number teng mah zang lie lie lel leng?. A
Zo min mah deih ten tan ih hih ciat leh a om sa leh ih nei sa Code
number (421 ) na a Zo min mah zang
khawm thei leng thu ol pen ding hi. Tua ih zat thei na ding in, Khang
gui ki zom a, Min khel nuam lo Zo min bek a kem den Minam te zong pak
tawi na,leh lung dam ko na ih nei ding ki sam hi. A hih thei leh GZA Makai te bang in Palai ong sem in a om sa Zo min ih zat thei na ding in Zo gam khua pi a hi Kalay- Kawlpi khua ah Sail 20- 30 go in, Mi pi ki mu khop na, aan kuang im khawm na khat nei
in, U- Nau sang gam khat , Beh leh Phung khat ih hi na, Ciim Nuai pan
piang Zo mi Zo ta te ih hi na, ih tang thu, ih ngai na te sut khawm leng
ih ki san zaw lo na ding a thu om lo hi. Tu lai tak ( GZA ) Makai a ih
nei Dr. Simon Pau Khan En leh Bishop Felix Lian Khen Thang te nih bang ki tuam khen pak leng Zo te ma na hi zel hi. Tua Mipi ki mu khop na , aan kuang im khop na a sum vei teng khen peuh Lei tung bup Zo minam ki pawl na ten vai hawm leng piang
thei lua hi.
5. Hih a tung a No. 4. Na sung a ih gen thu khen peuh ih mual suak thei na ding in. No. 1. 2005, Yangon Tedim Baptist Church te ii Magazine sung ah Pu Thang Za
Tuan in, tu lai tak a, Zo a ki ci te ( Balzang Zotu) mang
lak a ah om man a Zo ki ci hi ah ci na thu , Tedim Baptist Church
Yangon te”n, thum na nei na pi Pu Thang Za Tuan in tu dong thum nuam lo
hi. Tua thu , ong thump hot hen.
2.
India gam Manipur a om ih Sang gam Thado-Kuki te leh Pai te te gal leh
sa a ah ki do lai tak in, bang ma thei lo ( Kul Lian ) Khua om Nu- Mei nau pang te a hi zong mun tuam tuam a om Pu Zo suan Zo ta te mimal ( 50 ) bang ZRA Gal kap ten That
lum , Kaap lum in si a, tu ni dong thum na nei nuam lo hi. Kuki- Thado
te leh Pai te ten ki lem na ong bawl lai tak un, Thado- Kuki Makai pan ,
ei U- Nau ki lem lo na hang in ih
Sang gam Zo te tung a ki sai lo pi khut khial ban khial kha maw ih hi
man in, thum na nei leng ci thu ah gen hang ZRA Makai Pu Thang Lian Pau
in bang ma pau lo dawng lo ci hi.
ZNC Makai – Pham sa Pu Go Gin leh ZNC/ ZCD Makai Pu Cin SianThang te
ii deih na leh tup na bul pi in bang hiam ci leh Sak leh Khang a om Zo
mi Zo ta te ki gawm khawm in tui bang luang khawm thei leng ci na hi in,
tu ni ciang mual khup zo nai lo hi, bang hang hiam ci leh
Mi pil Makai a ih nei sun sun khat leh nih ii thu khual lo na, thu muh
lo na hang na hi lel hi. Zomi te tui bang luang khawm in,
Sam gi
bang khen kei nih ih cih leh a tung a thu te ih Mi pil nei sun ten thu
khual na leh mai lam thu sua pi ngaih sut na tawh ong ham ciam un ci in,
ih Biak Pasian min tawh ong gen nuam ing.
Gen
khial a om leh ong mai sak un la, ih gen kha thu hoih no no te a hoih
lam in ong san sak un. No muh dan zong ong gen khia un. Ki kum to to lai
ni.
Lung dam.
Hang Khai milun
Greensboro, NC---
Dear Pu.Hang khai milun,
Nang beek in thu a tel thei ding kong sak leh...? Tel tawh tel loh tawh thu ong sung pawl nei na hih man in!-
Zomi pen Zo movement khat hi aa, na deih mah2 uh Zo orChin movement(opposite of Zo movement) pen Zo a su
phiat nuam zaan lam ciang (The first step of Lai movement) ong hi kha diah ei, lau huai sih ih ci thei diah ei ma?
Zo in ki ci som leeng MarkHauKhup pawl(Zote pawl khat )pen tu aa Zomi buai pih saang in a ki phal sak lo in NET
ong buai zaw lai ding. Zomi ih cih in ei kam phen kuul lo, Beh ki bangh, ngai na ki bangh- CIIM NUAI SUAN teng
(Sub tribes/ Clan) Eg. Sih zang ,Tei zang, Saizang, Dim, khua no, Zo , etc,..teng umbrallela (kawl lu khu/ Vai ni liap)
daan in ong khuh khawm ding cih na hi.
Topa thu pha tawh ih Zomi IDENTITY a gelh khia ngam/ zo ding in Tedim, Tonzang, Cikha gam pan a mi a ki sam zah
ki cing zo ding hi.Tua ahih man in Zomite ki muang lel hangh. Lung hiang nei dah vuau.
Dr. Pau Khan En, BishopDr.Lian Khen Thang te thu khual na leh a muh na uh a liat na te uh na theih sa uh ahih mah
bangh in a nung nong zuih theih ding uh pil na hi zaw hi.
Zomi cih pen taang tawng aa ei ki lawh na a hih mah bangh in kua mah Gen: Chin ki ci nuam laaite lang pangh na hi
peuh mah lo aa,ZOmi min tawh suak ta tak ih ki lawh theih khit ciang in a mau te tawh na ki naak sep khop sawm lua
zaw aa, a hi hi.Tua hun ciang in tu lai tak aa Va aak Utong ki neih( Baak bangh aa a leeng2) te pawl ong zum huai mah2
kha ding hi.
India lam ah 1997 kum laai aa KUKI(Thahdo,meitei?,zo)-ZOMI( Paite, Vaiphei, Simte, Tedim, naga? ) buai laai in Zote
pawl khat ki kau si phuum uh a hih man in ut loh pi in a si kha pawl om mah hi.Thau puak/zuak peuh, thu kan sak peuh in
leh a mi in zongh a huh/ pang om hi. Zomite pen Pasian in om pih ahih man in, a lum let mang pah uh hi.
Na tel nop tak2 leh ong dong in la, hih bang in NET khawng ah ong gelh nawn dah un.
India lam ah pham sa Pu Gou Gin phuat sa Zomi pen ki zom suak aa tu'n Zomi Council nuai ah UZO tawh ki gawm TRIBES 9
in khut ki leen in na seem khawm uh hi.
Kawlgam la pan tang tawng aa ih ki lawh na ih nam min Zomi pen PuHauGo ma kaih Khalkha lam a tam zaw te'n(1950 kum)
ong phuan kik uh aa, ih PuChin SianThang makai in ZNC, ZCD leh mi
nam it te'n CHIN pan ZOMI aa a kheel sawm ta hi hangh.
(Khalkha lam te pen a muan huai loh daan uh theih huai)
VA AK UTONG ki neih bangh in a gual zo lam2 ah taai hai hai hun hi nawn lo aa, ih hih na tawh ih ma ih khuat
khop hun ong tung ta ahih man in, ... BAAK BANGH IN KAWI LEEN NAWN LO in
ZOMI MAH CI TEN TAN NI EI!
Zomite NGAL HA PAAK SA TUM KIK LO EE maw "
Zomi, Zogam, Zolei...Topa thu pha
HenryKham SuanThang Tunglut
New Zealand
0278721318
A3 - veina Zomi Khawmpi Etphatkikpakna by Ngalliam
A tom in Etkikpakna:
A 3-veina LEITUNGBUP ZOMI KHAWMPI
(The 3rd WORLD ZOMI CONVENTION)
By Ngalliam*, Zoland Cottage
THUPATNA
A 3-veina Leitungbup Zomi Khawmpi, Zomi Council, India te makaih siamna tawh Zomite’ Khuapi nunung pen ahi Lamka khuapi ah October 25-27, 2013 sung in nasia takin kibawl hi. India gam ah om inntek Zomi khempeuh, Meiteite, Nagate leh Mizote ban ah Kawlgam pan Zomi Youth Association
(ZYA)
makai leh khangno gawm mi 225 ban-ah Zomi Congress for Democarcy (ZCD),
Global Zomi Association (GZA) makaite, Thusung ding (Resource Person),
Thukupbehding (Panelist) leh Biakna lam thugen ding Siate tawh gawm upa 9
in kava uap thei uh hi. Kuan leh ciahna ah Moreh ah escort tawh Pa Lang
Khan Pau Guite, Chairman, ADC in hong makai in limtakin hong dawn hong
kha in Pa Nang Lian Thang, Custom Director in hong encing lai hi.
Vaitun Organising Committee in hong na muak uh hi. Zintunna, lengla dona leh hun gelna khempeuh ah hicizawdeuh leh cih omlo in picing mahmah uh hi.
1. Vaihawmzia: Zinmangpi in India gam Union Minister te, Manipur State Chief Minister Ibobi Singh leh a lawmte hong paikim uh hi. Inntekpi ahi Minister Pu Phung Za Thang Tonsing, MLA te, Zomi Re-unification Organization (ZRO) makaite, Zomi Council makaipi Pu L.B Sona leh makaite, Khawmpi Thuvaanpi (Convener) Dr. R. Sanga leh Khawmpi Secretary K. Vungh Za Mawi leh a kisam banga vaihawm committee tuamtuamte ahi transport, information & publication, zindo ding cih bangin a semding in akizen mahmah, a tangzang setset, mangpau, zopau namkim a siam mi tampi kiseh dimdiam in diang setset uh hi. Manipur State Government i panpihna leh thapiakna zong a laksiam uh hi.
Deihgeel thusun ding thulu 8, Thusung dingte (Resource Persons), Thukupbehdingte (Panelists), Hunzeekdingte (Moderators), Thumapi thugendingte (Plenary Speech), Biakinn 11 ah nitak sim in thugen ding (Speakers) Pastor minthangte ading a mun sehsa sitset in nakoih khin uh hi. Hunzatna khempeuh dingleh thusun thupi khempeuh pulak khiatna laibu Souvenir pen Chief Editor Siam Za Ding Valte leh editor pawlte in Art paper leh colour tawh page 210 pha laibu limci na bawlkhin sinsen uh hi. Tua laibu ah i Makaite leh Zinmangpite Messages, a phawkhuai hong nusiasa i mipi leh gam hong makaihte thu leh Zogam Galkap Lapi zong kihel kim hi.
2. Deihna Bulpi: Zosuan-te’n Pasian hoihna leh itna phawka Ama’ deihna bang a ‘Kipumkhat, Kimakaih leh Mapankhopna tawh Mailam nawtzawh nading’ lunggulhna hipi pen hi. Thusunna khempeuh ah ei pianzia leh khangthute tel-in mainawt zawh nading ‘Marching On’ cih leh Pasian thu ah nitakin thugente khempeuh in ‘Thupha Ngah Minam Hiding’ (Be a Blessed Nation) bulphuh in gensak ciat uh hi.
Tua ban-ah Zosuante’ lak a kituambawlnate beisak-a ki-itna, lainatna leh pankhawmna khangsakin mailam nawt ding; I tawndan leh ngeinate kem a, tuate zuunna nasep tawh mailam nawt ding; Zosuante’n leitung khantohna a mukha bek hilo in hamphatpihte hihna tawh mailam 2
nawt ding; I gam leitang leh a hauhnate hamphatpih a mailam nawt ding; Zosuante’n leitung pilna, siamna leh teina lama mailam nawt ding leh Zosuante’n eimah kivaihawmna ngahkik a suakta taka khantohna bukim i neihtheihna dinga hanciamna tawh mailam nawt zel ding cihte ngimna leh lametpi thu nam 9 in a kipulakkhia hi.
3. Akibawlzia: October 25 ni zingsang nai 10 akipan in Lamka khua tualpi dim in "Ngeina lahna, Lam leh Siamna Kimuhsakna," nasiatak-a gawmkhopna tawh kihong hi. Hun-ap Thungetna tawh kipan in Convention meilahpi detna, Halleluijah Lapi sakna, Thugenna, Zomi, Meitei, Naga te Lam tuamtuam lahna leh Mizo gam Bawngkawn Pastor Bial Zaipawl, Cardinal Choir leh Kawlpi ZYA Lia leh Taang ten "Zogam Nuam" lapi tawh Zogam hoihna leh nopcitzia lahna lam leh minam kim in eimau lam tek tawh music zui a lamkhop diamdiamna cihbangin sunnung nai khat dong kinei hi. Tualpi dim in mipi tul zakhat taang hong pai hi. Zomi tuamtuam in ngeina puan tuamtuam silhin paak huan limci mahmah tawh kibang in etcim hiallo hi. Announcer te pen pau namkim a siam vive numei, pasalte hi in zaknopsak mahmah uh hi. Khuahun zong nuam – ni lah salo, guah lah zulo, niim dildial in Pasian in thupha tawh hong tuam suk hi.
Sunnung a kipan in October 26 ni bup dongah ‘Zomite’ Phuutding thute, Hongtotote leh Hamphatlawh ziading dante’ (Issues, Challenges And Opportunities of The Zomi) cih thulu tuamtuamte tawh kisai in i Tangthuthei, Thukantel Professor vive in thusung ngiatngiat in Thukupbeh ding mipil kisehte in behlap lai-in zaknop, ciaptehnop leh telnop mahmah hi. Thusun khempeuh ei Zogam thu omzia tawh pansan in khantoh theih nading lamlak vive ahi hi. Mangkang gamkekte in Zogam hong lakcil lai-in i min i puam limtakin eimi sung pan makai omloh manin kipulak khalo in "Kuki-Chin-Lushai" min hong vawh khakna pan un tuni dong tua min i puaksuaknate bangci kheel zawh ding cih akipan Zogam ah ngaihsut thak theih, khantoh nading thupidiakte thu limci kisung hi.
October 27 Nipini in zingsang Biakpiakna Biakinn mun tuamtuam ah kinei tek khit ciangin sunnung in "Pawi Khakna" (Closing Ceremony) YPA Hall ah limtakin kibawl hi. Mangpha khakna Rev. Dr. Pum Za Thang in thungaihsut huai, i hamphat gigena thupha tampi tawh hong tawsawn hi. Hong nusiasa gam makaite daitak a omna tawh phawkna leh uliante in mangpha khak thutom genna a neihciat khit ban uah, Nampi Maicham thunget Rev. Khen P. Tombing in hong makaih hi. Pasian tungah "Mipi Thuumkhawmna" (Litany) Rev. Dr. Luai Cin Thang in hong makaih in lasiamte lasakna tuamtuam tawh lung zuanhuai takin khawmpi khuamui hun in kimansak hi. Nitak in Dinner leh SYO Hall ah Special Zomi Convention Meeting kineih beh hi.
4. Bang Meetna Thupi Kingah: Zosuan-teng in kipumkhat nading 1947 kum akipan a kihanciamnate hangin nidang hun in Lusei ci-a min kivawh khateng in 1967 kum in MIZO cih min tawh na kipumkhat khin lian uh hi. Zomi Convention a 1-veina 1988 kum in Champhai ah kibawl; a 2-veina 1991 kumin Aizawl ah kibawlna huhau in Manipur State a om Zomi Council sungah Simte, Vaiphei, Paite, Zou, Thangkhal, Tedim-Chin, Mate, Gangte leh Komte in ZOMI min tawh na kipumkhat khin lianta uh hi. Tua ban-ah ZOMI leh MIZO cih kammal pen akibang hi a, amasa pen laikam hi in a nunung pen lakam hi cih na kisangthei uh hi. Tu-a a 3-veina pen ZOMI, MIZO pen eipau tawh i minam kilawhkhawmna min adik (true identity) hi cih santheih ciatna pen Convention pan kingah thudik a khatna hi.
A nihna ah, ei Zosuan khempeuh pen kideidan, kituambawl nonlo in pumkhat hihang cih lungsim hong guan in, ki-it, kingaihna leh kinuamtuamna lungsim lianpi hong guan thak hi.
A thumna ah, ei Zomite kipumkhat in i ngeina, tawndan leh kampaute kepcing lohin Kawlgam, Vaigam, Bangladesh gam ah kizep in mangthang khathei ding hihang cih hong phawksak hi.
A lina ah, ei Zogam ah mipil misiam i neihsunte thusunna leh a thukan khiat uh tawh a thu pulak khiat, a laigelhnate uh hangin i tangthu leh i maban ding ah i gamtat nading, thumuh siamna leh khantoh nading tampi kitel beh ahih manin mailam ah mipil, misiam, thumuhsiam gam zuun ding khangno tampi hong pian zawh semsem nading tupnopna lungsim hong khangto sak hi.
A ngana ah, gam it makaite’n limtakin mipi hong makaihzawh semsem theih nading leh mipi in zong makaite nung zuihzawh siam nading kisam hihang cih i muhbeh tektek hi.
A gukna ah, i ngeina puansilh niktente a namkim in hoihthei mahmah, kilawm mahmah ciat ban-ah Zomi bup zattaang ding Zopuanzapi leh dial a na gan khia uh hi.
A sagihna ah, tutunga a kisa late leh akilak Lam a tuamtuamte i muhciang i Zogam pen a ngaihhuai, a zuunhuai, akipahhuai, a angtanhuai Pasian hong piak tenna mun nuam hi gige hi cih hong lunglutsak thak mahmah ka sa hi. Khangnote’ lungsim zong lawng mahmah cih kimu thei hi. Kilem dimdiam a nuntak, khuasak khop ding a manphatna kiphawktek semsem hi.
A giatna ah, Lamka lam ei Zomite inn-le-lo, neih-le-lam in na khangto mahmah uh a, ei Kawlgam zong hong kihongta ahihman i delh zawhding kisam hang cih hong musak hi.
A kuana ah, Mizogam leh Manipur ah om Zomi lak-ah Democracy a kizang zawh sawtkhin zo ahih manin political outlooks kici gam ki-uk thuvaanna leh thu-kikupna ah thumuhzia na sangzaw deuh pah uh hi cih ka mu hi.
A sawmna ah, hih bangin kimuhkhopna, kigawmkhopna, siamna leh khantohna kilahna leh kimuhsakna a hunhun in neihzelna in siamna kihawmsawn in khantohna ciaptehna mualsuang a phut toto gige hihang cih zong hong phawksak hi.
A kipatna leh a tawpna ah Pasian kiang lungdam kohna tawh kibawl ahihman in Christian minam taktak hihang cih kilang hi.
5. Ngaihsuthuai kasak thu nih om: India gam lam ah om Zomi pawlkhat i min atdan ah Zongeina tawh min phuahte zangkhalo in behmin pen minpi in a zang zong na tam hi. A Zo min taktak uh a kitheizo nonlo zong om zawzen kasa hi. Hih beh thupisak luat ciang mikangpau in clanism leh familyism uang uhteh acih uh kaphawk a, hih min atdan ah i Zomi hihna leh i minphuah i a khiatna kilang nonlo ban-ah beh kikal ah kilungnopmawhna a piangsak baih khathei ding cih ka patau sim hi.
Tutung in laigui zawng Thahdo sanggam mipi hong kihello uh a, ki ngaisim giauguau hi.
THUKHUPNA
November 8, 2013 ni in Convention a vaihawmte in Lungdam Kohna (Note of Gratitude) ah hong pulak uh mah bangin i hamphatna, i phawkthakna, i kithutuahnopna lungsim leh i maban hanciam nading i muhthaknate tungtawn in Pasian in "Thupha Ngah Minam Ding" a hong bawlna thei gige in - hanciamna, kuhkalna, kipumkhatna tawh mainawt zel lehang leitungah tuhun ciangin thu-le-la kiza baih, thu kiselcip thei nonlo leh kikhelbaih ahihman i 4
omna ciat pan i gam i lei puah zawh ciat ding ban-ah gam khat ah nikhat ni ciang i kigawmkik baih thei ding hi cih lunggulh in nei in hanciam ciat ni!
A 4-veina Leitungbup Zomi Khawmpi Kawlgam ah a kibawlzawh nading hanciam in thungen ciat ni e.
Takkheh…!!!
Zosuante…
Hanlungciam…
Pasian muang…
Lungkituak…
Mainawt in…
Khangto diam…
* Prof. C. Thang Za Tuan, Ph.D.
A 3-veina LEITUNGBUP ZOMI KHAWMPI
(The 3rd WORLD ZOMI CONVENTION)
By Ngalliam*, Zoland Cottage
THUPATNA
A 3-veina Leitungbup Zomi Khawmpi, Zomi Council, India te makaih siamna tawh Zomite’ Khuapi nunung pen ahi Lamka khuapi ah October 25-27, 2013 sung in nasia takin kibawl hi. India gam ah om inntek Zomi khempeuh, Meiteite, Nagate leh Mizote ban ah Kawlgam pan Zomi Youth Association
Vaitun Organising Committee in hong na muak uh hi. Zintunna, lengla dona leh hun gelna khempeuh ah hicizawdeuh leh cih omlo in picing mahmah uh hi.
1. Vaihawmzia: Zinmangpi in India gam Union Minister te, Manipur State Chief Minister Ibobi Singh leh a lawmte hong paikim uh hi. Inntekpi ahi Minister Pu Phung Za Thang Tonsing, MLA te, Zomi Re-unification Organization (ZRO) makaite, Zomi Council makaipi Pu L.B Sona leh makaite, Khawmpi Thuvaanpi (Convener) Dr. R. Sanga leh Khawmpi Secretary K. Vungh Za Mawi leh a kisam banga vaihawm committee tuamtuamte ahi transport, information & publication, zindo ding cih bangin a semding in akizen mahmah, a tangzang setset, mangpau, zopau namkim a siam mi tampi kiseh dimdiam in diang setset uh hi. Manipur State Government i panpihna leh thapiakna zong a laksiam uh hi.
Deihgeel thusun ding thulu 8, Thusung dingte (Resource Persons), Thukupbehdingte (Panelists), Hunzeekdingte (Moderators), Thumapi thugendingte (Plenary Speech), Biakinn 11 ah nitak sim in thugen ding (Speakers) Pastor minthangte ading a mun sehsa sitset in nakoih khin uh hi. Hunzatna khempeuh dingleh thusun thupi khempeuh pulak khiatna laibu Souvenir pen Chief Editor Siam Za Ding Valte leh editor pawlte in Art paper leh colour tawh page 210 pha laibu limci na bawlkhin sinsen uh hi. Tua laibu ah i Makaite leh Zinmangpite Messages, a phawkhuai hong nusiasa i mipi leh gam hong makaihte thu leh Zogam Galkap Lapi zong kihel kim hi.
2. Deihna Bulpi: Zosuan-te’n Pasian hoihna leh itna phawka Ama’ deihna bang a ‘Kipumkhat, Kimakaih leh Mapankhopna tawh Mailam nawtzawh nading’ lunggulhna hipi pen hi. Thusunna khempeuh ah ei pianzia leh khangthute tel-in mainawt zawh nading ‘Marching On’ cih leh Pasian thu ah nitakin thugente khempeuh in ‘Thupha Ngah Minam Hiding’ (Be a Blessed Nation) bulphuh in gensak ciat uh hi.
Tua ban-ah Zosuante’ lak a kituambawlnate beisak-a ki-itna, lainatna leh pankhawmna khangsakin mailam nawt ding; I tawndan leh ngeinate kem a, tuate zuunna nasep tawh mailam nawt ding; Zosuante’n leitung khantohna a mukha bek hilo in hamphatpihte hihna tawh mailam 2
nawt ding; I gam leitang leh a hauhnate hamphatpih a mailam nawt ding; Zosuante’n leitung pilna, siamna leh teina lama mailam nawt ding leh Zosuante’n eimah kivaihawmna ngahkik a suakta taka khantohna bukim i neihtheihna dinga hanciamna tawh mailam nawt zel ding cihte ngimna leh lametpi thu nam 9 in a kipulakkhia hi.
3. Akibawlzia: October 25 ni zingsang nai 10 akipan in Lamka khua tualpi dim in "Ngeina lahna, Lam leh Siamna Kimuhsakna," nasiatak-a gawmkhopna tawh kihong hi. Hun-ap Thungetna tawh kipan in Convention meilahpi detna, Halleluijah Lapi sakna, Thugenna, Zomi, Meitei, Naga te Lam tuamtuam lahna leh Mizo gam Bawngkawn Pastor Bial Zaipawl, Cardinal Choir leh Kawlpi ZYA Lia leh Taang ten "Zogam Nuam" lapi tawh Zogam hoihna leh nopcitzia lahna lam leh minam kim in eimau lam tek tawh music zui a lamkhop diamdiamna cihbangin sunnung nai khat dong kinei hi. Tualpi dim in mipi tul zakhat taang hong pai hi. Zomi tuamtuam in ngeina puan tuamtuam silhin paak huan limci mahmah tawh kibang in etcim hiallo hi. Announcer te pen pau namkim a siam vive numei, pasalte hi in zaknopsak mahmah uh hi. Khuahun zong nuam – ni lah salo, guah lah zulo, niim dildial in Pasian in thupha tawh hong tuam suk hi.
Sunnung a kipan in October 26 ni bup dongah ‘Zomite’ Phuutding thute, Hongtotote leh Hamphatlawh ziading dante’ (Issues, Challenges And Opportunities of The Zomi) cih thulu tuamtuamte tawh kisai in i Tangthuthei, Thukantel Professor vive in thusung ngiatngiat in Thukupbeh ding mipil kisehte in behlap lai-in zaknop, ciaptehnop leh telnop mahmah hi. Thusun khempeuh ei Zogam thu omzia tawh pansan in khantoh theih nading lamlak vive ahi hi. Mangkang gamkekte in Zogam hong lakcil lai-in i min i puam limtakin eimi sung pan makai omloh manin kipulak khalo in "Kuki-Chin-Lushai" min hong vawh khakna pan un tuni dong tua min i puaksuaknate bangci kheel zawh ding cih akipan Zogam ah ngaihsut thak theih, khantoh nading thupidiakte thu limci kisung hi.
October 27 Nipini in zingsang Biakpiakna Biakinn mun tuamtuam ah kinei tek khit ciangin sunnung in "Pawi Khakna" (Closing Ceremony) YPA Hall ah limtakin kibawl hi. Mangpha khakna Rev. Dr. Pum Za Thang in thungaihsut huai, i hamphat gigena thupha tampi tawh hong tawsawn hi. Hong nusiasa gam makaite daitak a omna tawh phawkna leh uliante in mangpha khak thutom genna a neihciat khit ban uah, Nampi Maicham thunget Rev. Khen P. Tombing in hong makaih hi. Pasian tungah "Mipi Thuumkhawmna" (Litany) Rev. Dr. Luai Cin Thang in hong makaih in lasiamte lasakna tuamtuam tawh lung zuanhuai takin khawmpi khuamui hun in kimansak hi. Nitak in Dinner leh SYO Hall ah Special Zomi Convention Meeting kineih beh hi.
4. Bang Meetna Thupi Kingah: Zosuan-teng in kipumkhat nading 1947 kum akipan a kihanciamnate hangin nidang hun in Lusei ci-a min kivawh khateng in 1967 kum in MIZO cih min tawh na kipumkhat khin lian uh hi. Zomi Convention a 1-veina 1988 kum in Champhai ah kibawl; a 2-veina 1991 kumin Aizawl ah kibawlna huhau in Manipur State a om Zomi Council sungah Simte, Vaiphei, Paite, Zou, Thangkhal, Tedim-Chin, Mate, Gangte leh Komte in ZOMI min tawh na kipumkhat khin lianta uh hi. Tua ban-ah ZOMI leh MIZO cih kammal pen akibang hi a, amasa pen laikam hi in a nunung pen lakam hi cih na kisangthei uh hi. Tu-a a 3-veina pen ZOMI, MIZO pen eipau tawh i minam kilawhkhawmna min adik (true identity) hi cih santheih ciatna pen Convention pan kingah thudik a khatna hi.
A nihna ah, ei Zosuan khempeuh pen kideidan, kituambawl nonlo in pumkhat hihang cih lungsim hong guan in, ki-it, kingaihna leh kinuamtuamna lungsim lianpi hong guan thak hi.
A thumna ah, ei Zomite kipumkhat in i ngeina, tawndan leh kampaute kepcing lohin Kawlgam, Vaigam, Bangladesh gam ah kizep in mangthang khathei ding hihang cih hong phawksak hi.
A lina ah, ei Zogam ah mipil misiam i neihsunte thusunna leh a thukan khiat uh tawh a thu pulak khiat, a laigelhnate uh hangin i tangthu leh i maban ding ah i gamtat nading, thumuh siamna leh khantoh nading tampi kitel beh ahih manin mailam ah mipil, misiam, thumuhsiam gam zuun ding khangno tampi hong pian zawh semsem nading tupnopna lungsim hong khangto sak hi.
A ngana ah, gam it makaite’n limtakin mipi hong makaihzawh semsem theih nading leh mipi in zong makaite nung zuihzawh siam nading kisam hihang cih i muhbeh tektek hi.
A gukna ah, i ngeina puansilh niktente a namkim in hoihthei mahmah, kilawm mahmah ciat ban-ah Zomi bup zattaang ding Zopuanzapi leh dial a na gan khia uh hi.
A sagihna ah, tutunga a kisa late leh akilak Lam a tuamtuamte i muhciang i Zogam pen a ngaihhuai, a zuunhuai, akipahhuai, a angtanhuai Pasian hong piak tenna mun nuam hi gige hi cih hong lunglutsak thak mahmah ka sa hi. Khangnote’ lungsim zong lawng mahmah cih kimu thei hi. Kilem dimdiam a nuntak, khuasak khop ding a manphatna kiphawktek semsem hi.
A giatna ah, Lamka lam ei Zomite inn-le-lo, neih-le-lam in na khangto mahmah uh a, ei Kawlgam zong hong kihongta ahihman i delh zawhding kisam hang cih hong musak hi.
A kuana ah, Mizogam leh Manipur ah om Zomi lak-ah Democracy a kizang zawh sawtkhin zo ahih manin political outlooks kici gam ki-uk thuvaanna leh thu-kikupna ah thumuhzia na sangzaw deuh pah uh hi cih ka mu hi.
A sawmna ah, hih bangin kimuhkhopna, kigawmkhopna, siamna leh khantohna kilahna leh kimuhsakna a hunhun in neihzelna in siamna kihawmsawn in khantohna ciaptehna mualsuang a phut toto gige hihang cih zong hong phawksak hi.
A kipatna leh a tawpna ah Pasian kiang lungdam kohna tawh kibawl ahihman in Christian minam taktak hihang cih kilang hi.
5. Ngaihsuthuai kasak thu nih om: India gam lam ah om Zomi pawlkhat i min atdan ah Zongeina tawh min phuahte zangkhalo in behmin pen minpi in a zang zong na tam hi. A Zo min taktak uh a kitheizo nonlo zong om zawzen kasa hi. Hih beh thupisak luat ciang mikangpau in clanism leh familyism uang uhteh acih uh kaphawk a, hih min atdan ah i Zomi hihna leh i minphuah i a khiatna kilang nonlo ban-ah beh kikal ah kilungnopmawhna a piangsak baih khathei ding cih ka patau sim hi.
Tutung in laigui zawng Thahdo sanggam mipi hong kihello uh a, ki ngaisim giauguau hi.
THUKHUPNA
November 8, 2013 ni in Convention a vaihawmte in Lungdam Kohna (Note of Gratitude) ah hong pulak uh mah bangin i hamphatna, i phawkthakna, i kithutuahnopna lungsim leh i maban hanciam nading i muhthaknate tungtawn in Pasian in "Thupha Ngah Minam Ding" a hong bawlna thei gige in - hanciamna, kuhkalna, kipumkhatna tawh mainawt zel lehang leitungah tuhun ciangin thu-le-la kiza baih, thu kiselcip thei nonlo leh kikhelbaih ahihman i 4
omna ciat pan i gam i lei puah zawh ciat ding ban-ah gam khat ah nikhat ni ciang i kigawmkik baih thei ding hi cih lunggulh in nei in hanciam ciat ni!
A 4-veina Leitungbup Zomi Khawmpi Kawlgam ah a kibawlzawh nading hanciam in thungen ciat ni e.
Takkheh…!!!
Zosuante…
Hanlungciam…
Pasian muang…
Lungkituak…
Mainawt in…
Khangto diam…
* Prof. C. Thang Za Tuan, Ph.D.
Wednesday, December 25, 2013
the FUTURISTIC ZOMI
'THE UNCERTAIN ZOMI AND THE FUTURE
BY PU ZOKHAI
Zokhai (
BY PU ZOKHAI
Zomi Sisanpihte,
"Tuni-a Ciatlohna/Telcianlohna-in Ziingciang' ading Alauhuai Lungkhamna/Siatlawhtheihna (Today's Uncertainty is Tomorrow's Risk"
cihthu minam sung-ah aki lungngaih ding-in lunggulh-ing. Hih
laaigualpen mihing' khat nuntaakna sung-ah siatna alauhuai apiang
sakthei siatlawhtheihna/luangkhamna (Risk: Zomi paukam-tawh abunh mahmahding kammal telcian lo-in siatlawhtheihna
kahong zangh-hi) suutna-ah naakpi-a akisin, hih-tawh kisai laaibu
adiak-in Social Work Theory and Practice-ah nasia tak-in kisin-a, laaibu
mahmah akigelhkhia, gelhsa aki endik-zong vuum-hi.
Mi
khat' nunna tuhun-a akicianlo, ziingteh bang tuakding, bang-in zomding,
bang lawhding cihte ciatlohna (kiciatlohna, theihciat lohna,....)-pen
maailam' ading, aziingciang mahmah' ading-a siahuaina ahihi. Gentehna
atheihnoppen ding-in, leilam-tawh gamdang apai mi khat' kiang-ah agent
khat-in, "hiah nana ngaak-ou" ci-in nusia ziau-a, "denteh bang
piangding, bang
suakding, kua-in an vaakding, bang tanvei sawtding, tua zom-ah bang
hiding, koilam zuanding,...." cih-a kipan maailam nai-khat' ading bekbek
nangawn theihlohna, ciatlohna, leh sepzuih theihlohna-pen tua hong
piangding theihloh hunsung' ading-in siatlawhtheihna (risk) ahihi.
Zomi
ataangpi-pen telcianlohpi asihpih ngam bangkeek-a ahaiihaan vive kihi
simsim-a, Pasian' thu lamsang, minam lamsang, politics lamsang atel
mahmah, a-um mahmah, asihpih ngam daan-in eileh-ei akikheemcipte kihi
simsim-hi. Pasian' thulam ahihleh atheikim daan-in kiseh I-hih man-in
hihlaai-ah
minam thu aguipi-in I-en dinghi. Minam' maailam-pen tulaaitak ciatlohnate
(uncertainties)-tawh kidim-in ka-mu thei-hi. Tukum ciatlohna-in
maaikum' ading siatlawhtheihna ahihi. "Zomi" cih mahmah pahphot-pen
politics lam-a alubawk diakdiak daan-a akisehte nangawn-in athugen-uh kicianlo
(uncertain) mahmah-hi. Zomi huamna lamsang-ah thankiik bang-in sanzeel,
engzeel-in, mun khat-ah, "Tedim, Tonzaang, ..." adang mun khat-ah,
"Chin State buppi huam,..." adang munte-ah, "Zomi-pen Chin-hi,..."
hihte-pen Chin State sung-a mihingte' kitukalhna hi kilkel lo-in, Zomi
akici phaanphaante' kitukalhna ahihi. Avekpi-in dinkipna kician omlo
ahihman-in ciatlohna/uncertainties ahi uhhi.
Hih ciatlohnate'
tung-ah ciatlohna abaakgol mahmah khat-pen 2008 Constitution
Puahphatding/Laihding cihthu ahihi. Tuni ciangdong gamuk thuneite'
lampan-in kamlapna om naailo-hi. Daw Aung San Suu Kyi (DASSK) gamdang-ah
azin kawikawina (mundangbel cian saamkeng-in Melbourne hong hawhna)
aziak-pen ama' thugenna tungtawn-in, "2008 Constitution Puahphatding hong tawsawn/panpih/support un"
cih thuluu ahihi. Agamdang-a NLD-LA te mahmah nangawn-in atheilo-hiam,
aki theihmawhbawl-hiam; tua vaai gen-in nei vetlo-in, "2015-a President
ding" peuh cigiap leltak, DASSK' zotna hibanghi cihlah om tuanlo,
support-na lah bawllo, laklo, gelhlo,.... hihpen Kawlgam' maailam ading
risk lianpi
ahihman-in Zomite' ading inzong risk lian mahmah khat ahihi,
banghanghiam cihleh minam dinmun-pen 2015 Kiteelna tawh kisai
kipelhna-hiam, lawhsapna-hiam banghiam khat omleh akuang kiaukiau
khuaimeivaak amit pahding zahdong-in Zomi Identification sung-ah
vulnerability (thaneemcipna/poina/zoina) om gige-hi.
2015
Kiteelna' ading-in hih dinmun-ah NLD Party mahmah' dinmun banghiam,
2008 Constitution Puahna/Laihna a-om keileh Kiteelna-ah pang veve
ding-hiam, Boycott ding-hiam cihzong lamkaal-ah omlaai mawk-hi. NLD
phungpi nangawn tua dinmun ahih nungsang Zogam-a
ZCD, CNP, NLD,..... khempeuh' dinmun akician naailo suak-hi, ahizong-in
upmawhhuai thu-ah ZNC leh NLD longaal adang party te'nbel 2008
Constitution Laih/Puah nading-a Boycott ding sang-in munngah ziau nading
alungluutleh kihel ziaulel ding-a, tua-ah ZCD leh NLD-in tuate mah-tawh
hong tonkhawmleh apapai pianpian cihna ahihi. Alangkhat-ah, Kawlgam
thuneite' ngeina omsa (I' thuaksa) mahbang-in a boycott nuamte'n
boycott, eiteng kiteel lelding ci-a hong zoptoh mawk uhlehbel kum 4-5
sung adiak-in Zomi minam sung-ah atung-a vulnerability in national identification ziak-in naakpi-in minam hong cina to-pahding muhsa ahihi.
Tua ahihleh tuni-a I-ciatding (to be certain)
minam' maailam ading-in 2015 Kiteelna vaai sang-in minam sung-ah
akisamzaw honkhat omding-hi. Deihna-ah, Kawlgam political kimawlna
tualpi akhung pan-in tualpi sung-a kimawl ding-a akiging mite thapiakna
leh tua kimawlna-ah phiittum hong paikei lehzong thapia ding-a
akuante-in khuisa hiat bek-a innlam zuatpahding dinmun-ah mipite I-om
kha-hiam cihthu ahihi. Minam cihpen minam' tung-a thuneite'
thuneihna-tawh kisai mahmahsaam napi-in minam cidam nading liinlian-pen
aminam anei mimal kimciat' tung-ah kinga zaw-hi. Israel mite-pen amau'
tung-a thuneite' thuneihna lian-hi, aizong-in akithehthaang hunlaai-in
a-omomna uh-ah aminam-uh zumpihlo thamlo-in, naakpi-in minam' ading pang
thei uhhi. Pepsi company neipa-in, "Israel mite' ading paii-khat" ci
liang-in agam, aminam phawk-hi. Hihte' ziak-in
gamdang-a asin-uh siamna tengmah-tawh Topenna angah ciang-in agam-ah
mapang ziahziah thei-hi. Minam cihpen thuneite' khut-ah honkhat akingak
saam hang-in aminam nei mite' tung-ah aguipi kinga-hi.
Tu mahmah; nang leh kei' khang-a I' kiciatlohna (uncertainty)-pen I' tu I' tate' khang' ading-in siatlawhtheihna
(risk) lianpi ahihi. Hih kiciatlohna-pen ei' khang-ah I' vaansiang
(solve) theihkei ngeingeileh tulehtate' khang-ah bangmah mann
nawnloding, "Zomi" cihzong kiza nawnlo lelding dinmun ahihi. Tua
ciang-in
pawlkhatte (na mitkha uhleh lungsim kha-tawh enkhol le-uhcin)-in
"Kyaw-naw doh Khyiin Luu-Myiau" aci-tawh adangte-in "Kyaw-naw doh
Myanmar Luu-Myo" aci-tawh, om zeekzaak ding muhkholhsa ahihi. Hih
kiciatlohnate-pen ZCD leh NLD tung-ahzong kinga peuhmah lo-hi, nang leh
kei' tung bek-ah kinga-hi. Kiteelna-ah ZCD kihel keilehzong minam
abeiloh thamlo athahaat nading nang leh kei' tung-ah kinga-hi. ZCD-in
Kiteelna-ah kihel-in ngahkei lehzong minam guallelh nading leh gualzawh
nading nang leh kei' tung bek-ah kinga-hi. ZCD Kiteelna-ah kihel-in
lawhcing lehzong minam cidam nading nang leh kei' tung bek-ah kinga-hi,
banghanghiam cihleh ZCD-pen political party ahihman-in amau' political
field' ading-a ciangtan (limit) huang sungbek-ah hong kimawl lelding-hi.
Minam cihpen political party tung-ah akingak ngeingeileh sawtlo-in cimh
(colapse) dinghi. Tua ahihman-in minam cidam nading bangdang tung-ah
kinga lo-in nang leh kei' tung-ah, nang leh kei' thumaanna leh
muanhuaina (righteouness & faithfulness --Paunaak-ah: thumaanna-in
minam tawisaang)' tung-ah, nang leh kei' lungkihualna leh pankhop
siamna' tung-ah, nang leh kei' tungbek-ah kinga-hi.
Tua
ahihman-in tu laaitak-a minam vaai I' dinmun, ei mimal mahmah' saanna
leh dinkipna naakpi-in thupi-hi. I' kiciat keileh siatlawhtheihna hi-a,
I' kiciat theih nading ei' kibawltheih ahihi. Akician ding-in minam
dinpihna-ah Kawlgam' Kiteelna tung peuh-ah, Kawlgam' democracy tung
peuh-ah, ZCD tung peuh-ah, NLD tung peuh-ah I-kingakleh kiciatlohna
(uncertainty) taktak ahihman-in minam kilawhsamding cihnopna ahihi.
Minam zuun nading-in hong panpihthei ciangciang ombek-a, sisan-tawh
luangkham-a hong sepsakding kuamah omlo-hi, nang leh keibek I-hihi.
Pasian' thu seem-ahzong tuabangmah ahihi. Na' pastor te-in nang hong
honkhia theilo ding-a, na' nulehpate' Khazihmi suahna-peuh,
innphiat-zawh kumtam manpeuh cihte-in hong honkhia theilo-hi. Nang
mahmah' saanna, upna leh sepsuahna bek-in nang hong honkhia theiding-hi.
Minam-pen
cina mahmah-hi. Cidam hetlo-hi. Aziak kitel zolo-hi. Kiciatlohna
(uncertainty)-tawh kidim laaitak-hi. Khalam, Sociallam, Politicallam,
Societallam, Communallam suutna leh kankhiatna omlo-hi.
Minam' ading khitui luang-a thungen omlo-in, aituam' ading thungen-a
kap nguutnguut kitam mahmah-hi. Minam' ading khuukdin-a athuum biakna
siate muhhak mahmah-a, minam' ading antang-a thungen kuamah om lo-hi.
Hihte khempeuh, "na' angsung (self) nusia inla, singlaamteh pua-in hongzuui in"
hongci Pasian' Lampi-tawh kipelh-hi. Akipelh nungsang ciatlohna
(uncertainty) ahihi. Pasian' thuzuui khempeuh-in Pasian' kammal bang-a
nuntaakna leh khuasakna aneihleh cian (certain) mahmah ahihman-in
siatlawhtheihna (risk) tawmtuam-hi. Tua-tawh akibang liinlian mah-in
minam vaai-ah minam' neihkhop ding-a kilawm lungpuak (minam itna, minam
khualna, maailam saaupi en-a kamkup khopna, geelkhopna, mapan
khopna,....) I-neihleh cian (certain) mahmah ahihman-in minam' maailam
ading siatlawhtheihna (risk) tawmtuam dinghi.
Tuni
ciatlohna-in ziingciang' ading siatlawhtheihna ahihi. Siatlawhtheihna
(risk)-pen kipelhkhol thei-a, lungngaihna kicianlote-in ahihleh amau'
siatlawhtheihna (risk)-ding keekkeek-mah bawltawmtawm uhhi. Hih-pen Kum
Luui sung-a ciatlohnate Kum Thak' ading Risk asuahloh nading-in Kum Luui
sung mahmah-ah minam vaai hileh Khalamsang hileh, banglam banglam hileh
kiciat sitsetna-tawh Kum Thak dawntuah theikim ciatding lunggulhna
ahihi.
Zomi Pasian' Thupha!
| from: | Pu Zokhai | ||
| reply-to: | zomi@yahoogroups.com | ||
| to: | Zomi Nampi ANZ-ZOMI ZZOOO t s LT TL ZZOO | ||
| date: | Wed, Dec 25, 2013 at 8:55 PM | ||
| subject: | [ZONET] Tuni-a Ciatlohna Ziingciang' ading Siatlawhthei) |
Saturday, October 5, 2013
Hih Sawm Kei Limlim In
•Mi minthang khat na hi zo kei phial zongin,mi minsia khat hih sawm kei limlim in!
•Mi pil,misiam khat na hi zo kei phial zongin,mihai,mimawl khat hih sawm kei limlim in!
•A gualzo den khat na hi zo kei phial zongin,a guallel den khat hih sawm kei limlim in!
•Midik khat na hi zo kei phial zongin,miginalo khat hih sawm kei limlim in!
•Pasian' mizat khat na hi zo kei phial zongin,Pasian' mizatte,simmawh in a langpan'pan mi khat hih sawm kei limlim in!
•Cimawh,genthei,meigong,tagah, daipaamte na huh/panpih zo kei phial zongin,a maute simmawh in,a bawlsia mi khat hih sawm kei limlim in!
•A pil pen leh a thei pen na hi phial zongin,a ki thupisak leh a kiphasak khat hih sawm kei limlim in!
•Na kiniamkhiat den zo kei phial zongin,a kiliansak den mi khat hih sawm kei limlim in!
•Vangik pua mi khat,a van na puakpih zo kei phial zongin,vangik asuat beh mi khat hih sawm kei limlim in!
•Nasep hat pen leh a thanuam pen na hi zo kei phial zongin,a thadah pen hih sawm kei limlim in!
•A sang pen dinmun na hi zo kei phial zongin,a niam pen dinmun hih sawm kei limlim in!
•A hau pen na hi zo kei phial zongin,a zawng pen hih sawm kei limlim in!
•Thuakzawhna tawh gualzawh sawm in la,lungkiatna tawh a guallel mi khat hih sawm kei limlim in!
•A pahtawihuai,a phattaakhuai mi khat na hi zo kei phial zongin,a gensiattaak,a gensiathuai mi khat hih sawm kei limlim in!
•Midangte' tungah itna leh deihsaknate na nei zo kei phial zongin,midangte' tungah muhdahna leh hazatna anei nei mi khat hih sawm kei limlim in!
•A thahat pen na hi zo kei phial zongin,a thanem pen hih sawm kei limlim in!
•Thunget hat pen na hi zo kei phial zongin,thungen nuam lo pen hih sawm kei limlim in!
•Pasian' deihna bangin,na nungta den zo kei phial zongin,Pasian' deih lohna sungah kidiah diah-in,a zonghsangh mi khat hih sawm kei limlim in!
•Leitung thudang dangte thudon man loin,na buaipih man kei leh phamawh kei.A lian mahmah gupkhiatna thu,buaipih nuam lo leh a thudon lo mi khat hih sawm kei limlim in!
•Gam leh minam,khua leh tui,pawlpi sung leh kipawl khopna khatpeuh peuh-ah, kipumkhat nading leh khantoh nading a sem/vaihawm zo lo khat na hi phial zongin,kikhen nading leh kiamsuk nading peuh a sem/vaihawm khat hih sawm kei limlim in!
Lungdam.
By.David Tuang
•Mi pil,misiam khat na hi zo kei phial zongin,mihai,mimawl khat hih sawm kei limlim in!
•A gualzo den khat na hi zo kei phial zongin,a guallel den khat hih sawm kei limlim in!
•Midik khat na hi zo kei phial zongin,miginalo khat hih sawm kei limlim in!
•Pasian' mizat khat na hi zo kei phial zongin,Pasian' mizatte,simmawh in a langpan'pan mi khat hih sawm kei limlim in!
•Cimawh,genthei,meigong,tagah, daipaamte na huh/panpih zo kei phial zongin,a maute simmawh in,a bawlsia mi khat hih sawm kei limlim in!
•A pil pen leh a thei pen na hi phial zongin,a ki thupisak leh a kiphasak khat hih sawm kei limlim in!
•Na kiniamkhiat den zo kei phial zongin,a kiliansak den mi khat hih sawm kei limlim in!
•Vangik pua mi khat,a van na puakpih zo kei phial zongin,vangik asuat beh mi khat hih sawm kei limlim in!
•Nasep hat pen leh a thanuam pen na hi zo kei phial zongin,a thadah pen hih sawm kei limlim in!
•A sang pen dinmun na hi zo kei phial zongin,a niam pen dinmun hih sawm kei limlim in!
•A hau pen na hi zo kei phial zongin,a zawng pen hih sawm kei limlim in!
•Thuakzawhna tawh gualzawh sawm in la,lungkiatna tawh a guallel mi khat hih sawm kei limlim in!
•A pahtawihuai,a phattaakhuai mi khat na hi zo kei phial zongin,a gensiattaak,a gensiathuai mi khat hih sawm kei limlim in!
•Midangte' tungah itna leh deihsaknate na nei zo kei phial zongin,midangte' tungah muhdahna leh hazatna anei nei mi khat hih sawm kei limlim in!
•A thahat pen na hi zo kei phial zongin,a thanem pen hih sawm kei limlim in!
•Thunget hat pen na hi zo kei phial zongin,thungen nuam lo pen hih sawm kei limlim in!
•Pasian' deihna bangin,na nungta den zo kei phial zongin,Pasian' deih lohna sungah kidiah diah-in,a zonghsangh mi khat hih sawm kei limlim in!
•Leitung thudang dangte thudon man loin,na buaipih man kei leh phamawh kei.A lian mahmah gupkhiatna thu,buaipih nuam lo leh a thudon lo mi khat hih sawm kei limlim in!
•Gam leh minam,khua leh tui,pawlpi sung leh kipawl khopna khatpeuh peuh-ah, kipumkhat nading leh khantoh nading a sem/vaihawm zo lo khat na hi phial zongin,kikhen nading leh kiamsuk nading peuh a sem/vaihawm khat hih sawm kei limlim in!
Thursday, October 3, 2013
Lamka - 1-6 : We Hear You
Hello.... Lamka - 1 : We Hear You
Hello...Lamka, we hear you.
Na huging ka za uh hi. Na thawmging ka za uh hi. Na kihei na gamtat
kong thei uh hi. Ka heina uh tuipi gal khat pan zong lungsim mitkha ah
kong mu uh hi. Na lunggulh, na deihna kong theihpih uh hi. A diakdiak in
hong tung pah ding "3rd World Zomi Convention"
thawmging nak ngaih mahmah a, amun ah na upmawh uh sangin a gal ah na
thawm uh ngaihzaw hi cih na tel un. Mun tuamtuam a om 'world' Zomi
khempeuh in na thawm uh za in, na huging uh ka kitheihmawh thei kei uh
hi. Kong za uh a, kong phawk uh a, kong ngai uh hi. Hong kihel nuam
mahmah ung. October 25-27, 2013 sung Lamka ah hun kizang ding ka lungsim
vuah, ka mitkha vuah vaibang thaam den ding hi ei; hong eng lua ung.
3rd
World Zomi Convention neih ding thu ka zak zawh a sawtkhit hangin, tuni
in, tua tawh kisai
laigelh ka patna hi. Kei mahmah ka pumpi in ka kihel thei tam aw cih
ngaihsutna saupi ka nei hi. Ahi zongin tutung pen lemtheilo ahih manin a
gal pan na thu uh leh na kalsuan uh na za in na en ding hizaw leng
kilawm hi. Heina peuh ah Zomi hihang.
Zomi
Convention masa pen Champhai khua ah a om laiin Hnahlan khua ah sangkah
ka hih manin ka pai thei kei hi. Khangno ka hih manun Pu Thang Khan Gin
Ngaihte leh apawlte Hnahlan football ground ah zingsang galkap laam
banga a lam ziahziah uh ka muh ciang ka cimul uh tho in ka lawm U Cin
Ngaih Lian Buansing tawh ka botung panin en in Champhai ka paiphei utthu
uh ka genkhawm uh hi. Kum 16 kipha to ding hita a tuadan vaite in
thazang hong zeksak mahmah hi. Ahi zongin sangkah lai ka hih manun ka
paiphei tuan kei uh hi. Ka khuanung zak uh ciang ka khua uh Murlen ah
zong paisuk uh a (Zogam Tangval honpi khat) mipi kikhop bawl in
"Tangbang nong dam maw" cihla te banah:
"Zolengthe lah khuangkhuang ding-a maw,
Zo sinlai ah na sa'ng
e,
Zo huihkhi siang hong laang hiauhiaute in zong,
Zomi na hi hong ci e,"
cih
late sa uh a Zomite lungsim bun mahmah in khangnote thalawpsak mahmah
hi cih kaza uh hi. Ka khuavengte tangvalno pawlkhat bang Zogam
Tangvalte zuisuak in tudong mah Zogam Tangval hilai uh hi. Minam itna
cih pen makai khat leh nih miten hong thahsak man, makai gina leh pil,
hangsan leh thusiam neihman bek hilo in mihing lungsim sungah a omkhin, i
sisan ah a omsa, i pumpi tung khempeuh a kizelcipsa hi a, tua sisan leh
pumpi a kikhen kiuhkeuh mateng minam leh gam itna mihing pumpi sungah a
bei hetlo na himawk hi. Pawlkhat in tua itna nuntakpih ngama, pawlkhat
in tua itna zangkhia ngam in pawlkhat in tua itna kim leh pam leh
leitung mong dongin puangzak ngam hi. A thupi penpen ah bel tua itna
mihing lungsim sungah a beiloh ding a thupi hi. Minam leh gam itna a bei
leh bel bangzah in pumpi pia in sisan luang taleh a mawkna hi a, minam
itna lungsim bei kei peuhleh koi mun koi gam ah om in tuipi gal khat ah
tualleng hitaleh ni khat ni ciang a minam itna a nuntakna ah hong
kilangkhia veve ding hi.
Tua
ahih manin Zomi aw, Zomi na it pen nang deih man-a na neih hi kei. Zomi
na it pen na ngetnget leh na ngah zong hibeek kei. Zomi na it pen na nu
leh pa in hong piak, amau sisan pan na luahsuk zong hikei, Zomi a na
pian mana Zomi a it dinga van leh lei bawlpa in mihinga hong bawl ciil
limlim pan 'a tuaci ding ngiata' hong bawl hi. Hinpih lel in, kisuanglah
ken, kidek ken, lawmthaw/ciil bawl ken, a bei ding hikei, a khangsemsem
ding bek hizaw. Na khankhat in zangbei kei niteh, na minam itna om
nawnkei, bei kikeuhta cih bang a om thei ding zong hikei. Minam khempeuh
in amau minam itna a nei hi a, nang zong a nei mah na hilel hi. Mihing
khempeuh in amau
pianna minam ciat a it uh hilel a, nang zong na pianna minam a it hilel
teh. Tua manin na pianna minam na it pen a lamdang hilo a, ahi ding mah
ahi hi.
Tua
minam itna lungsim hong kigawmkhawm in Lamka khua ah thuthei, mipil,
makai leh mipi mailam ding a khualte in minam sung a galdon ciang 'kisam
veh aw' cih khat hong mu khia in tukum in zong Leitungbup Zomi
Kimuhkhopna vai thupi mahmah hong hawm uh pen nakpi takin lungdamhuai a,
angtanhuai mahmah hi. A gelte pil a, ngaihsun siam in zahtakhuai a,
pahtakna leh pahtawina lianpi piakhuai hi (pahtawi ding lametna tawh a
bawl uh
hipeuhmahlo ding cih ka um lua hi). Zomi ten i pahtawi zo pah kei
zongin 'hun' hong pai zel ding ah a thumuhna uh leh a nasepte uh hangin
tangthu sungah a min uh bei ngeilo dinga, amau leh amau kipahtawi toto
ding uh hi; tua ni ciang a gim a tawlna uh mangngilh tuam ding uh hi.
Makai
leh vaihawmte in hih banga Zomi te ading kimuhkhopna, tukhawm
khawlkhawma thulian thumanpha kikum dinga hun nong bawl uh pen noh Lamka
khua bek hilo Tuipi gal pan zong kiza hi, na za ung, kithawn vangvang
hi, kiza vangvang hi, na gin uh ngaih, na thawm uh ging, Zomi bek hilo
minam dang tampi te
in zong na za uh, bil na dawh uh hi cih kong gen nuam uh hi.
Tua
hun ah ulian leh mipil, thukan leh thutheite in thugenna leh pulakna
limci nono hong neihpih dinga - hun paisa ah bangteng ciamtehhuai,
bangteng thupi, bangteng hangin bangteng piang cihte a gen uh zaknop
mahmah ding hi. Zaknop bek hilo in ciamteh huai mahmah dinga, mailam
kalsuanna ding lam hong lak meivak zong hingelngel ding hi. Hun paisa a
thupi mah bangin hun neihlai mailam hunte zong thupi sem a, mailam ah
bangci kalsuan ding cih pen a thupi ngiat ahi hi. Tua thu khempeuh hih
3rd World Zomi Convention
hun sungah na gen khit manloh uh hangin vai tuamtuam ah thulian tampi
genkhia, phuangkhia, tangko man ding na hih manun a mun ah a za, a ngai,
a mu kha dingte hampha a, ko zong ka ut mahmah uh hi. Bil leh pumpi
tawh kong kihel zawhloh uh hangin ka zakding uh kilawmte, ka theih ding
uh kilawmte zong hong hawmsawn zelzel un maw...
3rd
World Zomi Convention sunga thu kigen dingte - Zomi te bulpi (koi pan
piang, koi ah bangcih zawh ciang tuni dinmun kitung), Zomi te Ngeina leh
Dan (bangci neih, bang hun a nei, koi ah kizang, bangci kizang), Zomi
te in minam leh gam itna tawh
minam leh gam kep leh khoi a kulzia hong theihcilna leh a nasepte uh, a
maban uh leh a kikeptoh zel ding dan (political awareness), Zomi
te leitungah bangci nungta to zel ding, bangci minam lianzaw leh golzaw
lak ah minam a hong kibawlna leh hong kipiansakna kemto a bitsak,
kipsak to zel ding cihte - zaknop mahmah ding hi. Tua bang thulian
thulimci, thuhoih tampi kigen ding cih zong tuipi gal khat pan na za den
ung.
Convenor
Pu R. Sanga thugenna ah (interview) - Cultural integration, Political
integration, Geographical integration cihte a thupi mahmah a, limtak ka
na
sim uh hi. Tua banah 'collective survical kisam' acih bang tuhuna kisam
penpen leh leitung globalization leitungah a kul, need of the hour ahi
hi. Sticker bawl thute uh ka na za uh a, khoppi lawhcinna dinga
thungetna tuamtuam - anngawl lianga thungetna neih ni bang omsak cihte
khawng zaknop mahmah a, kipawlna tuamtuam Zomi Youth Association leh a
dangdangte tawh mabunnate khawng zaknop kana sa mahmah uh hi. Mipi
sungah thuzak kikim ding hanciamna (publicity campaign, public awareness
campaign) ci a khua tuamtuam ah zin kawikawi a mipi te tungah - i maban
hibang hi ei, hibang vai kinei ei ci a na tangko khiat thute uh ka zak
uh ciang nuam ka na sa mahmah uh hi. Lamka khuapi sung bek hilo, Zomi te
tenna khuapi dang tampi (a min uh gen dah ni) ah zong makaite zin,
tangzangte zin in thu va kikum, va kiho, va genkhawm, geel khawm,
semkhawm cihte zaknop kisa mahmah hi.
Thugenpi
dingte min kigual suk zihziahte zong kimu a Zomi te zong Anlangh te cih
dan leh "Mi mawkmawklote" hihang cih hong kiciansak mahmah hi. Ahang
pen leitung level ah zong a zumpih huai hetlo pilna, siamna, sangkahna
nei leh sepna nei, theihna neite in hong uap ding, hong hilh ding, hong
genuh ahih manin Lamka pau leng 'maimailo' hi. UK product, USA product,
India, Kawlgam ah gambup lutang a sem vitvitte khawng in leitung level
thu nak theihlua hi. Tua manin na hun gelna uh, na vaihawm uh thupi,
lian, gol sa in - hong eng, hong duhgawh, hong kihel nuam mahmah uh.
Kong kihelzo kei uh zong galkhat pan na thu uh na za hi ung cih nong
theihpih ding deih ung. We hear you Lamka!
Mailam
ah hunpha hong pai zel dinga galkhat pan ka zak bek uh hilo in tuni a
vaihawm makaite zong leitung gam tuamtuam hong zin kawikawi in na Zomi
pih te kiangah 3rd World Zomi Convention sungah theih ding ciamteh ding
panlak ding omte hong gen kawikawi in hong zin kawikawi lai le uh cin
cih tuipi gala omte in lunggulh mahmah ding hi ung. Zomi te, leitung kiu
khat bek ah om lo a leitung kiuli ah kithehthanga i om zong 'thupha'
namkhat hi cih i phawk ding deihhuai sa ing. Upate in 'Sial khekhap
sunga uiphuk om' a cih banga mun khat, kual khat a omcip
Zomi te hi nawnlo hi hang.
Thukhupna:
Zomi
ah i pian pen ei deihtel hilo a, Zomi Kimuhkhopna na bawl uh pen i
deihtel leh i geel, i hanciam ahi hi. Ei thu tawh i bawl, i gelte pen
kikhek thei, kilamdangsak thei a, ei thu tawh a kigel hilo, ei hong
kidonglote pen ei khel theih hilo hi. Minam a i pianna pen ei khek
theih, ei lamdangsak
theih hilo a, ahi zongin minam kalsuan zia ding pen ei gel theih, ei
kikup theih, ei sep theih hi a, ei sep ding mah zong ahi hi. Zomi
khempeuh in Zomi kalsuan zia ding a gel ding a sep ding hi a, Zomi
hilote in hong kinpih loh hong seppih loh, hong phawkpih loh hangin
khasiat theih hilo hi. Zomi a na pian leh Zomi na hihna na khek thei kei
dinga, na lungsim tawh na kitheihmawh bawl nop leh bel hithei kha
inteh; ahi zongin na hihna, na sisan leh na pumpi minam dangah na khel
thei tuan kei ding hi. Zomi na hih leh lungdam inla, Zomi na hih leh na
hihna pom in, sang in. Na za hiam?
Zomi a ka pian manin Zomi ka hi a,
Zogam ah ka omloh hangin Zomi ka hihna bei tuanlo hi.
Zokam a ka pau loh manin Zomi ka hihna bei tuanlo a,
Zongeina ka zuih keileh Zomi vang kiam tuam ding hi.
Zomi a laamto ka hih ding kei mawhpuak mah hi a,
Zomi khantoh nading kei sepding(tavuan) mah ahi hi.
Hello.... Lamka - 2 : We Are With You
Ka
omna uh pan lungsim takpi tawh hong uap hi ung cih na phawk un. Ko zong
noh mah bangin lawp in ut in ka hihtheih zah uh ka pang uh hi. A mun ah
kong omloh uh hangin na thu uh za nuam, na kalsuan uh thei nuam, na
malakna uh thei nuam in ka khuadakdak uh hi. Facebook ah en in,
Zogam.com ah en in, Zomionline.com leh Lamka pana Thukizakna tuamtuam
te en in ka omomna vuah internet tawh note kalsuanna theinuam in ka
zongzong uh hi. Ka sim theih khempeuh uh ka sim khit uh ciangin ka lung
uh kim thei mahmah tuanlo in 'a dang a omlai kha tam maw' ciin mimal
posting leh mimal blogte peuh ka en kawikawi uh hi. Ka thuzaknop dan uh
bel lawm kingai kimu ngeilo kimuh ding kal ngaklah bangin ka hi vilvel
uh hi. Taksa pumpi in hong kihel zolo, hong omlo, na gamtat na luhek uh
hong mu kei mah le ung laigelh tungtawn pan, lim leh video kisuaksakte
tungtawn pan na mu nuam, na en nuam, na theinuam gige hi ung cih na
mangngilh kei un. We are with you. Note tawh kong omkhawm uh hi.
Convenor
Pu R. Sanga in bang thu a gen tam aw, 3rd World
Zomi Convention malakna leh masuanna te mipi theih dingin bangteng hong
pulak kiktam aw ciin na bildawh gige hi ung. Organizing Committee makai
tuamtuamte malakna bang thuthak hong kisuaksak tam aw, koi lam ah bang
thu thak a om tam maw cihte na bildawh in na kan pahpah hi ung.
Kithawikholhna (preparation) leh kisinkholhna bangteng a om khin tam aw
ciin na galdon den hi ung. Ka lungsim uh note tawh omkhawm den hi aw.
Committee tuamtuamte malakna pawlkhat hong suakkhia khinte ka sim uh
ciangin ko zong a mun ah om hile ung maw, a mun ah kihel hile ung maw
ciin mopawi ni a mopa leh monu hih ding a ki-ut ciat bangin kong eng
mahmah uh hi.
Seminar
thupi tak om dinga, mipil leh mi muanhuai pipi te in thugenna nei
dinga, mipi in tu dimdiam in ngai
in bildawh in a theihnop thute uh 'suakta takin' dong thei ding uh hi
cihte ka zak uh ciang bang a thugenna vuah room sungah koh zong a tu
khin, a thugen uh a ngai khin ka theihnop uh a dong dinga dingto khin
bangin ka mitkha vuah ka bawltawm mawkmawk uh hi. Ka lungsim un na
tutkhopna ding munte uh hawl dandan a, ka mitkha vuah Lamka khuapi sunga
mipi kilawm taka kizem a Zomi Khoppi sim dinga kizui diamdiam te
kilanga, Zolia leh Zotaang te Phualva nunnuam banga a kop a leng
hialhial ding cihte ka galdon uh ciang ka lung uh zuangkhol, ka laidip
uh nem khol in ka husan uh tom khinta hi. Hong om nuam peuhmah ung, hong
eng lua ung. Ahi zongin ka pumpi bek uh hong kihel theilo hi a, ka
lungsim leh ngaihsutna uh hong kihel den, hong omkhawm den hi cih na
mangngilh kei un.
USA
pan Zomi thu tawh kisai limtaka a sut masa Dr. Vumson tanu Dr. Bianca
Mang Khan Cing hong pai in thugenna leh thusinpihna limci tak hong
neihpih ding cih ka za hi. Pu Vumson pen i theihciatsa mah bangin Zo
History cih laibu gelhpa hi a, Zomi te tangthu gina taka kigelhna laibu a
bawl masa pa ahi hi. A tanu zong tukum, nung deuh mah a Doctorate ngah
hi a, Zomi leh Zosuante tangthu limtak a kan, a suut, a theinuam mi khat
ahi hi. A suah a khanna ah Zomi tuhun bangin na tam lo ahih manin a
neutung pan English lim zatzaw a, nuamsa zaw in ahi zongin a minam hihna
bulpi leh a khanggui thei nuam in hong sutkik a, mi zahtakhuai khat
ahih banah leitung level ah thu gina tak a hong tangkopih thei ding Zomi
te'n i neih khat ahi hi. 3rd World Zomi Convention vaihawm makaite in
deihsaka thusiamtaka thugenna hun, Seminar paper te pia thei dinga
deihsakna a tansak uh pen Zomi te Khuado ciang tukpak i kitonsak, i
kilaptoha, i
kipahtawina zah in thupi kasa a, a gel, a vaihawmte siam kasa a, Zomi
te khantohna leh kalsuannate namtui in limci mahmah hi cih tuipi gal pan
ka muhdan uh ahi hi.
Prof.
C. Thang Za Tuan pen Kawlgam laisimna kalsuanzia ding limtak a gel
ditdet ngeipa hi a, gamkhat naupang pattah dan ding, naupangte pilna
sinzia ding a gel, a bawl khat pen mi mawkmawk hilo cih a theisiamte in
tel mahmah uh hi. Tua hang mah in tutungin zong Zomi makaite in Zomi
Kimuhkhopna lianpi ah thugenna hun ban ah Thusinna makai ding khata hun a
piak uh pen thupi in ngaihsun siam uh a, namtui in limci hi. Sak leh
Khanga leng Zomite luitui bang luangkhawm in zingvai nitak vai hawmkhawm
kipan ciauciau ihih manin limci in namtui a, i maban nopci mahmah
hi.
Hihte
gel kong genna ahang pen amau lenna leh Lamka a mun a mual kinailo a, a
tuam vilvel a gelna ahih kei leh kisap, kideihsak hang in abaihlo thu
ahi hi.
Zinmang
ding Indian Minister Oscar Fernandes bang hong kihel thei ding ahih
manin Zomi te India kumpi level in hong theihpihta, hong kikholhpih
cihna hi a, lungdamhuai kasa uh a, ka omna mun vuah na angtang mahmah
ung (we are proud to be a Zomi). Hih banga milian, milal, ulian khat in
Zomi te vai thupi ah hong uap ciangin a nungsangah kizop kikholhna zong
olzaw dinga,
mailam Zomi malakna te ah zong hong angvan thei dinga, en zong i kisap
ciang va delh in i kisapnate va genthei ding hi hang. Manipur Chief
Minister banah ama seppih minister tampi in zong hong uap ding ahih
manin angtanhuai hi. Zomi thu, Zomi vai a tam theipen na za uh henla, na
genpih unla, na kuppih un - hunpha hibang a tam theithei i bawltoh zel
dingte ah manpha semsem ding hi.
Tuzawh
a sawtlo in Lamka ah khuadang pan in zong Zomi tampi hong tung khawm
ding uh hi. 'Tunkim ni' in mi tampi Lamka khuasungah mithak kimu
zuahzuah dinga, inn tampi ah mehlim nono kimeh ding hi. Bawngsa, Voksa,
Ngasa, Aksa, a tuamtuam mehlim nono tawh zin leh leng kido dinga, a
nitak cianga kipan Zomi thu leh la in Lamka khuasung bek hilo leitung
mong dongin
hong thawn damdam ding hi. Tua hun ciangin a mun ah omte in a mit uh
tawh mu ding uh a, a bil uh tawh za in a kam uh tawh gending uh hi. Tua
ni ciangin tuipi gal pan Zomi khempeuh in online pan kong kihel zawh kei
uh leh na thu leh la uh theinuam in 'vot si duh' bangin na dak gawkgawk
ding hi ung. Tua ni ciangin koh zong note bangin hampha nuam in hong
eng mahmah ding hi ung.
Na
kalsuanna uh a nuam a om a, a haksa a om khak leh zong koh zong hong
phawk hi ung, hong ompih hi ung cih hong mangngilh kei un. Koh zong hong
nungthuap hi ung. Koh zong noh bangin na thuak hi ung. Tua ahih manin
Zomi te adinga ahoih pen ngimin, gel in, kalsuan unla, a hoihpen ding
mah na hanciam un. A hoihpen ding i gel ciangin a hoihlo sak ding zong
om thei ahih
manin tuate zong na palsat suak un. Saipi paiin pai in, Cinghpi bangin
nungkiklo ding hi hang. No turning back Zomi. Noh bek a gal nawk, no bek
a gim a tawl bangin na kingaihsun kei un. Lamka khuapi ah Zomi
Kimuhkhopna ah kong kihelzawhloh uh hangin ka lungsim leh ngaihsutna te
uh note tawh hong om khawm den hi cih na mangngilh kei un. We are with you. Zomi aw, mainawt zel in...
---
Hello... Lamka - 3 : I am a Zomi
I am a Zomi... hipah lel hi. Haksa lo lua. You are a Zomi. We are a Zomi.
Zomi hihang. Zomi hihang i kicih leh Zomi hipah lel hihang. Zomi hikei
hang icih leh zong ihihna a bei hituanlo hi. I minam hihna i theih ding a
thupi hi a, bang minam ihi hiam cih i tel ding a thupi hi. Mite in Zomi
hi uhteh hong cih manin Zomi i hihna a kiptuam hilo a, Zomi hikei uhteh
acih manun zong Zomi hihna a kiam tuam hituanlo hi. Zomi hihna pen ei
deih thu tawh a kikhangsak thei hilo a, ei ut thu tawh zong a kipeengsak
thei, a kidausak thei zong hilo hi. Zomi hihna pen a kilim kep
mahmah leh Zomi khempeuh adingin thupi in angtanhuai dinga, a kilimkep
kei leh Zomi khempeuh adingin kamsiathuai in vangbei mahmah ding hi.
Zomi khempeuh in Zomi ahih lam a kitheih leh Zomi khempeuh hampha dinga,
Zomi khempeuh in Zomi ahih lam a kitel kei leh Zomi khempeuh hamsiatna
ahi hi. Leitung ah minam khempeuh in a theihdinga kilawm leh hoih bel
'bang minam ka hi hiam' cih a tel mahmah ding thupi hi. Na minam hihna
na tel mahmah ding thupi hi. Zomi aw, Zomi na hihna na kitel mahmah kul
hi. Kisam hi. Pawimawh hi. It is a must.
Van leh
lei a kibawl pan tuni dong a sungah teeng ding mihingte pen leitung a
kem ding a zuun ding leh a puah dingin a kibawl ahi hi. Amau tenna gam
leh lei ciat a puah a kep uh a bawlpa deihna ahi hi. A pianna uh
kibangte minam khat in bawla, khanggui kizomsak in amau minam sung a
kipuah ding uh, a kizuun ding uh leh a tenna gam uh a puah dingin thupia
hi. Tua bang hunte hong patio zel a, eite hun
zong hong tungta hi. Ei mai ah hun a tang masa zong om a, ei nungah hun
a ngahthak zong omlai ding hi. Van leh lei bawlpa in mihing khempeuh
ama bawlsa nate khempeuh a hoihpen a kembit dingin deih a, lamen in zong
thupia kip hi. Tua ahih manin nang leh kei zong i pianna minam leh i
tenna gam a zuun dingin piangsakpa in hong deih a, hong lamen in tua
nasep eima liangko ah hong suan hi. I minam sung i puahnop kei a, i
tenna gam leh lei i puahnop kei a, a sunga teeng nuntakna nei khempeuh
leh singteh lohing khempeuh hong bawlpa deihna bangin zeek in zangin i
kepbit kei leh midang tungah a mawh kisiiklo dinga, nang leh kei tungah
hong kisiik ding hi. Nang leh kei, minam khat a hong bawlpa in hong gaam
ding hi. Tua manin i minam min i theih a, kua hiam i hih i tel mahmah
khit ciang i sepding, duty, responsibilities khempeuh i mualsuah ding a
kisam ahi hi. Tua manin minam khata hong piangsakpa in Zomi a hong bawl
ahih manin eite in tua mawhpuak/tavuan/duty i
nei hi.
Kawlgam kumpi taangmi (ambassador) sem
ngei Pu Vum Ko Hau, Ph.D. in, "I minam min ding UNO ah Zomi ciin na gelh
khin ing," cih bang khat nidang in Magazine ah ka simkha ngei hi.
United Nations Organisation (UNO) pen leitungbup minam khempeuh
kipawlkhopna pawlpi lian mahmah hi a, a lianpen zong hipah hi. Tua
kipawlna ah minam lian khempeuh, gam nei khempeuh min ki-at a, minam neu
leh gam nei nailote zong a kikhum ahi hi. Tua sungah min a kikhum
peuhmah minam om cihna hi a, a thupi mahmah ahi hi. Ahi zongin Pu Vum Ko
Hau gelh leh gelhloh sangin ka gennop zawk khat om. Ama'n Zomi cih a
gelh manin Zomi hituam hang cihna ding omtuanlo hi; Zomi a hikhinsa
hilel hanga, a kipsakna hizaw hi. A gelh manin Zomi ihihna a kiptuam hi
a, minam khat ihihna a kembit ahi hi. Tua bang nasep pen a thupi mahmah
hi a, a nungthuap in a zuuntoto ding Zomite mah hipah hi.
A
langkhat pan en
leng UNO ah Zomi cih a kigelh manin Zomi hingeilo khat Zomi hipah veva
cihna ding omlo hi. Zomi khat pen Zomi cih koi mah ah akigelh kei zongin
Zomi mah hikhin a, tam veipi a kigelhgelh zongin ahihna pung deuhdeuh,
khang hulhul cih omtuanlo hi. Zomite in Zomi ahihna uh a kitel ding a
thupi pen hi a, a kitheih khit ciang a kipsakna ding mun leh mual
khempeuh ah a sep kawikawi ding, ahih kawikawi ding ahi hi. Zomi hi cih
kithei napi a kipna ding, a kho nading, a khantoh nading a sep kei leh
tua mipa/minu a minam adingin na semlo, a minam a thupi simlo cihna hi
a, gam leh minam adingin nasemlo, mapanglo, kalsuanlo cih pen a kamsia
mahmah mi ahi hi. A gam leh a minam it kei leh amah leh amah a ki it
mahmah hangin a kilawm mahmah Sazuk ki a kizatna a omlo mah bang hilel
hi; kilawm mahmah, etlawm mahmah ahih hang bitna, kidalna in a kizanglo
sazuk kikawng hilel a, gamsung khaugui leh lopate kibanna ding khawng
hilel hi. Zomi te paunak ah "Sazuk
kipuak" a kici bangin zatna omlo vanneih hilel hi.
Na
minam pen na theihtel mahmah leh na minam a khanna dingin sem inla, a
phungcing nadingin vuk inla, a kipna dingin zuun in. Zomi na hih leh
Zomi adingin sem inla, Zomi mah khual inla, Zomi mah phungvuh in. A
mailam limci ding na deih leh a hoih theithei leihoihza tawh buak inla,
na pilna, na siamna, na neih leh lam na thatang a kul leh siit kei in.
Na hih theih ciang siit hetlo in pang inla, na hihzawh val gam leh minam
makaite cih thadah - van leh lei bawlpa in zong hong phutlo, hong lamen
lo ding hi. Nam dang, gam dangte zong amau hihtheihzah ciat a sep uh
ciangin a gam uh a minam uh khangto in kidawk a, mite theih in om in,
mite phawk in om uh a, a kisam nek leh dawn, sum leh pai, pilna siamnate
a kisam bangin zong thei, nei thei uh hi.
A
kizuunlo minam leh gam bel puahloh in om dinga, Zomi leh Zogam kizun kei
leh "Zunloh Zogam"
"Zunloh Zomi" suak lel ding hi. Zomi leh Zogam kizun kei leh bang piang
ding hiam? Na thei hi. A gam buah thilthel dinga, a singkung lopate
kiphuk mangin bei dinga, Zomi te inn leh lo bawlna dingin sing leh guate
kimu nawnlo ding hi. Inn leh lo neilo in om minam pen gamsa bangin
munkip neilo in pheng vakthaap dinga, mun leh mual kip neite nawhna
lamlam ah tai hawihawi ding uh hi. Zomi mahmah kipuah kei leh Zomite
pilna siamna ah mite phalo in om dinga, naupang khangto dingte in
siamsinna gina neilo ding hi. Khangthakte in pilna siamna sin kei leh
mite phalo bek thamlo mite nek bang nelo, mite silh bang silhlo, mite
neih bang van leh nate neilo in om ding uh a, 'gual eng' in a khantawn
uh zangbei ding uh hi. Minam a hong bawlpa in midang eng dingin hong
bawl hilo a, mite tawh liangko kikim dinga hong bawl ahi hi. Mite tawh
kikimna dingin minam puah leh zuun kul a, minam i cih pen mihing mimal
khempeuh ahi hi. Nang leh kei zong kihel a, na sisan laigui
kizoppih, minam khat dinga 'tuun sung khat piang' khempeuh sepkhop
kisam ahi hi.
Ka minam ka zuun ding pen kei
mawhpuak hi a, midangte in hong zunpih leh zong a lungdam huai ahi hi.
Na minam zunlo in midang zun lecin midangte in a hamphatna ding uh hong
hawm khollo ding hi. Na minam pan hamphatna na ngah kei leh kuamah dang
pan na ngah tuan kei ding hi. Tua bang ngahna na neih zenzen leh zong
hamphatna hilo in 'sep thaman' hizaw ngel ding hi. Na gimpih zawh
nawnloh ciangin hong nelhsiah ding uh hi. Numei leh pasal sum hauh mana
sum leh pai deihgawhna tawh kitengte sum leh pai a bei ciang a ki-it
nawnloh uh mah bang ahi hi. Hong kizat theih nawnloh ciangin hong
kipampaih ding, hong kinawlkhin ziau ding hi. Na minam sungah na sem
lecin na tek dong, na sih dongin na septheih om ding hi. Na minam hong
zunpih thei ding minam dang tampi na kaihzawh leh zong tua pen pilna hi
a, khantohna namkhat hi
in, mite tawh a kikim minam hihna ahi hi. Na up kei leh gam khangtosa
(developed countries) te na en in!
Thukhupna:
Zomi ka hi a, Zomi na hihleh Zomi khantoh nading nang leh kei tavuan,
mawhpuak ahi hi. Mawhpuak cih ciangin sep ding, bawl ding hi a, a tam
thei penpen matut ding, tangtun ding ahi hi. A tawptan mualsuahte thaman
tampi kipia dinga, a minam in zong hamphat lawh in khantohna in nei
ding hi. Minam leh gam khangto cih ciangin leitung nuntakna ah - Nang
kuami, bangmi, koi gam pan ci-in hong kidot ciangin 'kei tua minam, tua
gam pan' ciin kidawng thei hi. Tulai leitungbup khuata banga kizopna
manlangah minam hihna kitel mahmah ding kisam semsem hi. Tua bang hun ah
Zomi a piang khempeuh in ama hihna a tel mahmah ding kisam a, a
minampihte khempeuh zong amau hihna a kitel mahmah ding a sep mahmah
ding zong kisam hi. Naungek khempeuh in
pau leh ham a kisin mah bangin nu sung pan piang mihing khempeuh in kua
minam hihiam cih a kihilh ding kisam hi. A nu in a hilh ding kisam a, a
pa in a hilh ding kisam hi; a nu leh a pa in a minam hihna kithei kei
leh bang a hilh dia?
Zomi i hi a,
Zomi i zun toto ding.
Mite in zong amau minam zun uh,
En zong i minam i zun ding hi
---
Hello... Lamka - 4 : Vabang Hong Leng Nuam Si'ng
Khaihmu bang lengthei hileng na tualnuam ah vabang lengin tuang hong tung
nuam ing. Lamka khuapi ka muhloh a sawt nailoh
hangin mu kik nuamta ing. Galkhua dak in maimit laukha tawh ka kongzing
lamdung teng ka hawl ciang a sunga leng Zolia leh Zotaang te nunnuam in
ngabang leng diamdiam uh. Zomi te laitual lenna vangkhua mubang hong
ngai lua si'ng!
Ka hawh masak penpen 1980 kum
Christmas ma deuh hi a, ka hawh nihveina 1988 kumbul ahi hi. Ka hawhcil
kumin ka Pi Puang (Rev. Khup Za Go nu) in vatawt na khawi lileih a,
vatawt mu ngeilo ka hih manin a paidan lamdang sa in ka enen hi. Inn gei
a tuikhuk kito (well) te zong ka muhcil ahih manin lamdang ka sa hi. Lamka khuasung ah bicylce leh mawtaw tam kasa a lampi ot den a kul pen nawngkai kasa hi. Ka Pu
Do (S. Neng Do Lian, Zomi Cement Craft Industry) in meh a kan ciangin
lothangsan (onion) kang namtui viauviau
ahih manin tua pen tutan ka nak ah nam veuveu lai tawh kibang hi. Ka u
Lian (Dr. Neng Ngaih Lian) pen Kalzang pan cyle tawh kileh in hong pai
a, a mukmul hawi thilthel ahih manin ka mitkha ah a mangthei nawnkei hi.
Ka hawh nihveina pen ka ni Zam Luan Cing te innkuan New Lamka
Hebron vengah teng dingin a pem kha ka hi uh a, Christmas khit January
kha ahih manin vot mahmah a, sun ciang vuikhu pianpian hi. "Tui Buasa
Kiluak Kik Theilo" cih video hong suak tung ahih manin a en nuamin New
Bazar Video Parlour khat ah ka paisuk uh leh na kipan khin a, Lengtong
Pauno lasak valval khat a pua lam pan ka za uh hi. Tuni dong kician
takin tua video ka enkha kik nai kei hi. Khatvei Aizawl ah en kha napi
kician mello, phe zuazua zel hi.
Tua
zawh pen ka
hawhkha zeuhzeuh a, ahi zongin tutunga 3rd Zomi Convention kizang ding
huna ka zin ut zah in ka zinnop hun omngeilo cih ding hi. Tutung pen
leitung kiu tuamtuam pan Zomi te hong tungkhawm in mailam kalsuan zia
ding kikum dinga, a sunga leng lia leh taang te ban ah nu leh pa u leh
naute kimutuah in anlim, tuilim ne ding uh a, pianna khat minam khat
ihihna a kician sem in thei ding uh hi. Tua bang hunpha kimu kikkik meng
nawnlo ding ah a kihelkha ka hihloh ding pen na sa in ka dah mahmah hi.
Ahi zongin hih pen a tawpna hilo ding ahih manin Zomibup Khawmpi kik
ciangin kihel thei dingin ka lungsim in ka ngimteta ding hi.
Zomi
lasiam T.S. Khai laphuak, "Zogam khuapite" bang ka phawk heha hi. Zogam
khuapi lak ah a minthang vangvang leh Zomi a
minthangsak minlian leh zalian tampi a pianna khua hi a, minam leh gam
adingin a sem, a gel, a ngaihsun tampi pianna, tenna, khanna leh laitual
lenna ahi hi. India gam mihing billion khat val lak ah kumpi in laisiam
mi tam ciin a theihna khuapi hi a, mun tuamtuam ah sangkahte
gualtungtuang in pilna tungnung tawh Lamka a minthangsak tawm nawnlo hi. India kumpi thagui a lenkha ulian, zalian tampi om a, Zomi bek hilo namdangte in zong Lamka khua min a zak uh ciang Galngam leh Hangsai tangthu bangin, "A kihta sim pian pah hi," cih ahi hi. Lamka
khua pan laisiam leh mipilte pen India kumpi in zong zattak sa in ulian
zalian pia in dinmun sangpipi ah hong tawisangsak a, a mi tawm tawh teh
in Bethlehem zah in a minthan loh hangin India gam sung ciangciangah
bel a minneu hetlo ahi hi.
Lamka
pen buhsih leh sa kigai zolo hi. A kiim ah buhsih lim mahmah a kinek
theihna dingin zanglo in umcip a, zanglo tui gei ah limnga te laitual
lengin buhsih leh sa a kiningcingin a zek uh hi. Imphal pan Tedim Road
in Lamka khuasung nawktan in Singngat ah Behiang
ah tawnto suak a, Tedim a tun dongin lampi a vom dikdek tawh kizut in a
gei ah khualzinte nilim dingin singkung lopa leh pak namtui cituamtuam a
dim hi. Lanva lui, Lailam lui, leh a dang luite in a khua siangtho
nadingin tui siang kilkel tawh khuapi sung leh pua ah luang sialsial a,
aisa ngasa leh luisa namcin a kimu thei hi. Ka pai masak lai bang
zingmeh nitak meh ding lui dung ah vak in kiman ziauziau thei hi.
Tu
in sanginn
tuamtuam College, High School, Seminary leh a dang mihing khantohna
ding kisinsakna tampi a omta a, tuate pak leh gah pen Zomite go leh gamh
te ahi hi. Mihing pilna leh kipattahna a kicing Zomi adingin a kicing
in a kineih zawh nai hetloh hangin a kinei sunsun picing takin a kizatna
khua khat ahi hi. Inn a nu leh pa anbel pan anne a sangkah in kumpi
ulian leh zalian suak thei in, leitung khuahun kihei leh sumbawlna,
politics leh development mualdawn ah hong khuadak sak thei a, mite theih
leh zak bang thupiang tuamtuam kiza thei in, mite neih mawtaw, inn leh
lo, silh leh ten a kilawm hong neisak hi. Van leh lei a bawlpa nangawn
tawh kizopna kicing a nei thei dingin Ama thu leh la sinna dingin
Divinity School leh College nangawn kinei a, leitung gam khangto te in a
neih uh van leh nate a hunkhop mah Lamka khua
ah a om ahi hi. Internet pan thukizakna leh laidal tawh kihawm
thukizakna nangawn nisim in a kihawmna khua ahi hi. Annek tuidawn a lim a
al a
kizuakna Restaurant leh giahna tunna kilawm Hotel leh Zinbuk hunkhop a
omna hi a, khuapi lianpi ahih luat naihloh hangin khuapi kiningcing khat
hitotota hi.
TV leh Radio te a kicingtak in a
kiet theih, a kingaih theihna khua hi a, leitung thukizakna ah zong a
bilngong hetlo khua ahi hi. A khangto khuapi dangte mah bangin history
leh a khantohna thu tampi na kibehlap toto a, a hau a zawng nek kicingin
melhoihlo khat zong a omlohna khuapi ahi hi. Minam zun tampi omna khua
hi in, minam adingin sum leh pai a pia khia tampi omna hi in, tha leh
ngal, pilna tawh laigelh in nam leh gam a zun, cidamna tawh puah in mite
a kem, a khoi, thungetna tawh mapangin mite a thapia, a hoihzaw ding
gel den in khantohna a iplahte tenna khua ahi hi.
Tua
zaha Zomi te laitual lenna khua nuam leh minthang ah tutunga ka kihel
theihloh ding mahmah ka ngaihsut ciangin na ka sa khol hi. Ahi zongin Lamka
khua aw, hong phawk ung. Hong ngai ung. Hong ngilh kei ung. Na sunga
thupiang leh na sunga khantohna awging khempeuh na za ung. Na sunga teng
na von momno teng kilbang hong khang henla ngabang lenna tuunnu Zogam
zun dingin pilna siamna sitlo in hong kalsuan hen. Na sunga piang na
tate in nang hong zuun in nang hong kem ding uh a, na sung pan piang lia
leh taangte in na mazap hong khual toto ding hi. Leitung minthang
khuapite bangin nang zong na minthanna kilang semsem dinga, na sunga inn
leh lo kilam kiciang viatvuat, sum leh pai kizeekte hangin na minthanna
hong thang semsem ding hi. Guikhau banga zam hilecin na dawn in tawp
neiloin na mite tenna mun cin hong zam in hong nawk kawikawi dinga,
muhloh tongdam kisang hilo in melmuh tongdam kisang in sinthu
zaicin i sutkhawm den ding hi. Tu in nang kiangah vabang kong leng mawh
zong, lailung ah kong ngilhloh ngaih zozam bangin na hoihna, na paalna
kong am den nuam hi. Cikciang mel in kong kik zen tam maw.
Mel ah mulo zong lungah kong ngilhloh Zomi te lenna Lamka vangkhua aw!
---
Hello... Lamka - 5 : Saipi Paiin Pai Ni
Marching on...
Zomi in mainawt zel ding hi. Zomi in a mailam khuatzel ding hi.
Minam khempeuh in amau mailam khuat a, Zomi zong a mailam khuat in pai
zel ding, Saipi paiin pai zel ding hi. Ling a om leh hahsiang dinga,
suang a om leh khukmang dinga, gam a buut leh vatmai phot zel ding hi.
Khawl thei hilo a, tawlnga man zong hilo in a matut a tut mateng
tangtak, hangsantak, pilvang takin a pai zel ding ahi hi. A tupna a tun
zawh ciangin zong a mite phattuamna dingin a sep ding bei ngeilo ding
ahih manin a sangzaw na ah kilamto zel dingin a mainawt den kul lai ding
hi. Tua ahih manin Zomi aw, paipai in, paipai lel in. Na kiim na
kiangah thupiang a om hang nang bel a tawlnga man, a mitsuan man, a
khuadak man hikei teh, na mazap gam nuampi na tun mateng na mi na sate
in hong ngak a, na mi na sate in nang hoihna pakzu dawn nuam in na
liimbel ah tutkhawl nuam uh hi. Tua ahih manin Zomi aw marching on...
Cinghpi
(rhinoceros) pen a mailam bek nawka kalsuan hi ci uh hi. A nungah a ta
in zui taleh a mai a singluang om zong a kanzawh kei leh a ki tawh pik
in a nunga a tano om denglum pahpah hi kici hi. Singluang nuai ah lut
ding a lem kei a, singluangpi lah a kan zawh kei leh a ki tawh pik in
lumlet a a nunga tano in thuakkha den hi, kici hi. A phul zawh mahmah
kei a, a pik zawh mahmah kei leh bek kikhin pan hi cih sabeng mite gen
za ngei ing. Zomi te pen sabeng, gamvaka gamsungah nek ding sa, singgah,
anteh, singzik cih bang a uk ngiatte hi hanga, zong i tenna gam tawh
kituak mawhlo hi. Ahi zongin Zomi bel Cinghpi banga nunglam khuallo a
mailam bek a en, mailam bek a nawk hilo hi. A kim a kianga khuala
gamtang, a tatna ding 'kuam kua' khuala gamta hialhial Sakhi bang hi a,
lauh neilo, kihtak neilo a ama pai-a pai ngiatngiat Saipi tawh a kibang
ahizaw hi.
Saipi in a nek ding gamgua a muh
hangin tua gamgua bek tawh nitum lo in a maban zom in, a lawm a gual
huai a, a hon lak ah taa in amah bek in gamnuam leh mun nuam ah
tualbuallo a, a hon paina ah pai in, a hon makaihna ah zui in kiton
diamdiam uh hi. A piancil in saino bawngla cia a phak hangin a ngek
mahmah hi a, a pi in khoi in damdam in dingto sak a, a lampai theihna
dingin a mawl tawh len in, a mawl tawh kai in pattah hi. A siam ciangin
pai a, a nu nung bel zuizo taktak pah lo hi. Ahi zongin a pi, Saipi in
taisanlo, nawhpaipih selo in tonpih a, kizuihpih in saino a ne thei
sahang, humpi, vompi lak pan cingin, ngia leh sane ganhing lak pan
humbit hi. Saino saipi a suah dongin a nu in taisanlo in pattah a, a pum
leh a lungsim huai in kem a, a khangcingsak hi. Saipi a upat ciang, a
khangcing ciangin a sih hun hong naih ciang a sihna
phual uh zuanin tua ah amah a itte khempeuh in ompih, tutpih in tuili
gei, ciktui gei, a munnuam khat ah bualpih uh a, a nuntakna in a cin
nawnloh ciang a paisan a tano leh a lawm leh gual in ni bangzah hiam
tutpih in khitui luangin sigal uh hi. Saipi nangawn in tua zahta ki
itna leh kikhualna nei uh hi.
Zomi zong tua bang ding ahi hi.
Zomi
pen a Zolia leh Zotaang te bek in a zuun ding hitheilo a, Zomi upa,
makai, khangham, thuthei, pilna nei leh a siamte in a makaih ding ahi
hi. A khangdawng mahmah mihing khat, minam khat pen a khangcingsa, a
khuamusa, a mitkeuhsa khat in a makaih kei leh a khuamuhna lian hathat
theilo ding hi. Zomi khempeuh khantohna ding pen Zomi a khual, nu leh
pa leh khangham uliante khut ah a om ahi hi. Thuthei khat in a
khantohna dingin a sep kul cihna hi. Saipi in a no a taisan loh bangin
Zomi in zong a minam a pattah, a huai, a kep, a khangcingsak ding hi a, a
taisanloh ding ahi hi. Saipi nangawn in tua bang ngaihsun thei ahih leh
Saipi a kem dinga piangsakpa in nang leh kei hong bawl pen Saipi sangin
ngaihsutna kicingzaw tawh semkhia lo ding ihi hiam? Saipi mai ah Zomi a
tai valval ding ahi hi.
Saipi pen gamsa lak
ah leitunga pai lak pan a gol pen, a lianpen hi a, amah zah in a lian
omlo hi. Zomi pen a lianpen, a gol pen hi a ci ihi kei a, ahi zongin
lungsim ah saipi cia kinei veve hi. Lungsim pen a golzawzaw in leitung
makaih hi a, leitung a uk ahi hi. Mite itna a nei, mite khualna a nei,
mite hamphatna ding leh khantoh nading a khualte in leitungah thuneihna a
tang ding
ahi hi. Zomi in zong a mite a khuala, a mite a it a, a mite a pattah
leh a mite in leitungah kuamah englo in kuamah phaklah neilo ding ahi
hi. A khual kei a, amah bek a kikhual leh bel a itlo, a ngailo leh a
khualkiklo zong a om thei ding hi. Zomi in limtak ngaihsun in amah bek a
ki it ding hilo a, a kim a kianga omte tawh kikhawl thei in, ahi zongin
lungsim lianzaw tawh a makaih ding ahi hi. Lungsim saipi cia nei in
lungsim saipi cia a nuntakpih ding ahi hi.
3rd World Zomi Convention
hong nai mahmahta hi. Pu Tun Kho Pum Baite tawh kisai laibu zong kibawl
cih kiza hi. Khangnote lungsim ah minam itna a piansak leh tua laibu
manpha ding hi. Tua ahih kei a 'sim nuam mahmah ei, thupi mahmah ei' cih
ciang ahih leh bel a kikoihna Library leh
laibusaalte etlawm sak bek lel ding hi. Zomi te'n a paisa thute phawk
kawm, ahih hang a phattuam nawnlote zong kitheihmawhbawl a mailam ading
kal i suan kul peuhmah hi. Hangsan taka mainawt ding a kul lua hita hi.
Minam kician ihihna i tel mahmah khit ciang tua minam min tawh kalsuan
ziahziah ding ahi hi. Zomi ihih i kitel mahmahta a, lungdamhuai hi.
Nunglam ena dinkhawl man ihi kei a, lamgei a singkung lim ah tawldam
kawma tutkhawl man ihi kei hi. Zogam nuam Zogam hoihna en in a dingding
mante ihi kei a, Zogam hoihna a paallunsak semsem dinga sep ziahziah hun
ahi hi. Zogam a hoihzaw sem dinga zem dingte ihi a, Zogam hoihna a tul
theilo dinga puah leh zuun ding nang leh kei ihi hi.
Pilna
zong theite in pilna zong hen. Gam leh lei a puah theite in puah hen.
Sum leh pai a zong theite in Zogam puahna ding zong hen. Zogam ah
singkung lopa a kilawm mahmah in a niim dildial theihna dingin
singkung lopa, paak namcih suan in hah in kem ni. A paisa ah sum leh pai
deihzah kineilo thei hi. Zomi te zong sum leh pai zon dan University ah
sinin, College ah sin in milian milal tawh kikhawl in sum leh pai nei
sumhaute tawh zong kikhawlta hi hang. Ulian, zalian, milian zong neita
hihang. Zong neito zel lai ding hi hang. Tuate a manpha tak in zang ding
hi hang. Zogam leh Zomi zuunna in zang ding hi hang. Hun leh tha a
kisap leh zong midang in hong pia masa lo kha ding hi. Zogam zunna
dingin Zomi mah kisam ding hi.
I tunna
ciangciang panin mainawt ni. I phaklah ding omlo a, i makhelh lah ding
omlo hi. A sak a khangah diang khengkhang lehang leitung minam
khangtosate gamtat dan, gampuah dan, gam zuun dan en zong i mu dinga,
amau tung pan i sin theih
ding tampi om ding hi. Nang mun ah nang, kei mun ah kei, i omna ciat
pan i gam, i minam mailam lungsim ah koih in, khangtosak in, khangsawn
piangsawnte adingin a kilawm Zogam nuam suaksak in, a etlawm Zogam mual
leh kuam suaksak in, a zahtakhuai Zomi hisak lehang nang leh kei hong
bawlpa in zong hong awi dinga thupha namcin tawh Zogam mual leh guam
hong phungvuh in Zomi te lungsim leh ngaihsutna, a tha a zung leh a
nuntakna uh van leh lei a bawlpa mah a minthanna dingin diangkhia in
kuankhia semsem ding hi.
Zomi aw, Saipi pai in pai zel in.
Zomi is marching on...
---
Hello... Lamka - 6 : Marching on...and on...
Hong
tung taktakta, hong tung taktakta, Zomi Khawmpi hong tung taktakta. Ka
omna pan zing tho in ka iPhone sung ka et leh Zomi
Khawmpi sim ding mite Lamka khuapi ah kiphu nainai cih ka mu hi. Zan
deuh in hong tung zungzung uh cih ka muh zawh sawt nailo mah hiven, tuni
na hipah malam... hih ka gelh laitak bang a ni khat ni kizang khin hita
sawnsawn. Zomi marching on...
A masa pen
ka hi diam ciin ka facebook ah mun tuamtuama Zomi omte thusun ka et leh
Philippines ah Zomi omte bang kei sang na masa zaw thamtham. Australia
pan hong lut te kei sang nakpi taka manlangzaw lai. Ka omna ah 9:00 AM
hi ciin ka pulak leh Kabul lama Zomi omte in zingsang 5:30 AM a
Livestream en dinga na kimankhin uh hidaihta. US ah lawmte khat bang zan
ihmu ngamlo in Lamka khuapi sunga thupiang en nuama na zanhak liang
hihtuak hi! Bangbang ahi zongin mihing pumpi sunga sisan pen a bawlpa in
amah bek a kiit ding hilo in a mipih a sapih leh a
minam, a gam, a lei it dinga a bawl nak hihlua hi cih kilang kasa hi.
Itna i cih kibawltawm theih hilo a mihing sisan sunga luang, a DNA ah a
omsa hiven maw. Zomi Paunak ah, "Bawng in a ho ngai" cih khawng, "Sial
kang leh Sial kang kingai" cih khawngte pen pupa te in ana theihsa uh,
amau nuntakna ah a muh teekteek uh, a tuak khak sitset uh pan a gen
khiat uh ahih manin dik mahmah hi. Kibatpihte kingai, mipihte kingai,
sisan kibatpihte kingai, sung leh pua kibangte kingai... Zomi bek hikei,
namdangte in zong amau ho, amau gial kibatpihte na ngai diak uh hi.
Marching on...
banghang in maw? Banghangin mainawt zel ding ihi hiam? Bang lunggulha
mainawt ding i hi hiam? Zomi in mailam ah bang lametna nei a mainawt zel
ding ahi hiam? I tup leh i sawm, i ngiimna leh i deihna a om kei leh
mainawt cih bang om
theilo hi. Tu in kua ihih lam kician takin kitheita hanga, bang minam i
hiam cih kitel in mite'n kuate hi i hiam cih hong tel panpan uh hi.
Lungdam huai. Mite'n Zomi ihih hong tel mahmah uh ciang hong pakta
mahmah om dinga, hong haza zong omthei hi. Hong pattah nuam, hong
laamsang nuam zong om dinga, hong langpang in hong dal nuam zong om ding
hi. Tua pen leitung ngeina hi a, minam khempeuh in tua a nei uh ahi hi.
"A gahpha singkung suangtum tawh kideng" a kicih mah bangin Zomi a
gahpha leh mite in hong deng nuam tektek ding hi. A gahphalo singkung
kuamah in a kinloh mah bangin Zomi a gahpha lo ahih sungteng kuamah in
hong phawklo dinga, hong buaipih manlo ding uh hi. A gah a phat taktak
ciang bel a gah a ne nuam, a a lo nuam hong tam dinga, a hamphatpih nuam
zong hong tam semsem ding hi. Tuni in Zomi singkung bang hileh a gah a
pha hiam? A gah a phakei hiam, na khuadak lecin na mu ding hi.
Zomi
te koi ah teeng, koi ah nasem, kuate hi uh, bang nasem uh cihte mite in
a theih uh ciang hong hopih dan uh kidang ding hi. Hong zahtak pan ding
uh hi. Zomi ten zong minam dang i theihte - kua mi, bang sem uh,
bangciang hita uh cih i theih ciangin i hopih dan hong kidang hi.
Mikangte ahih leh khua mu masa zaw deuh uh hi, ei sang a theih masak
zawk uh om cih i tel hi. Mivom te a hih leh a khuamuh uh themkhat mikang
tawh teh in ziakai zaw deuh cih i thei hi. Asia gam ah Japan te pen
minam khangto masa, theih hau masa, theihnop kibehlap den minam hi cih i
thei a; tu laitaka khan cihtaka khang China pen nidangin thauvui
bawlkhia masa ahi uh cih i theihsa hi. Khangto ut, pil ut, hau ut uh
ahih manin nakpi taka nasema thanuam mahmah minamte hi cih i thei hi. A
hanciam a kuhkal manun hiciang a tung uh hi a, leitung gam tuamtuam in
amau
kiang pan sum leitawi nangawn na la ziahziah uh hi. Hihte i genna pen
leitung minam khangto leh madawkte kimu diaka, kidawk diak uh hi. A
khangto laitak te zong kidawk mahmah in mite in mitsuan uh hi. A khangto
nailote bel hehpihhuai kisa in kipattah nuam, kihuh nuam, kilaamto nuam
hi. Laamto lua liang le'ng lah hong makhelh ding kilau, laamto kei lua
le'ng lah khantohna nawngkaisak sa zel cih bang zong om hi (eg USA leh
Mexico gamte nih bang). Tu in leitung in, minam dangte in Zomi kua hiam,
bang hi uh hiam cih hong thei semsemta ahih manin Zomi in a masuan a
kalsuanna ah khawllo a tangtak a a pai ngiatngiat ding ahi hi.
Leitungbup
a om Zomi Khawmpi a 3-veina (mikangpau in The 3rd World Zomi
Convention) ah thulu ding, ngimna leh tupna kammal dingin "Marching
on..." cih hong teel uh hi. "Mainawt zel ni..." "Kalsuan zel ni..." "Khawllo in pai zel ni..." "Tawlngalo in pai zel ni..." cih
ciang bang a deihna uh hiding hiam cih i theihpih kisam kasa hi. Ka
upmawhna ah Zomi i hih i kitheih bek hunlo in mainawt zel ding, Zomi i
hih midangte hong theih bek hunlo in Zomi khempeuh in masuan mazap a ban
zom zel ding cihna zong hidingin ka um hi. Minam khat in piangsakpa in
hong piangsak hi cih limlim i theih zong a thupi hi a, i theih bek hun
hilo in i hihna tawh i kalsuan ding hi cih hong phawksak hi. Shillong
sangkah laia "Zogam Hong Paal Ding Hi" cih la Zomi lasiam Tg. Go Lam
Thang Hatzaw te in a sak zel uh ka mitkha ah hong kilang dandan hi. Pu
Lal Engzauva Ngaihte in Shillong khuasung suk leh to ah Zomi Student's
te mailam khualna tawh a khe guaka a sukvak a tovak a a naute hong
pattahna te ka phawk hi. (Tun USA Kansas City ah om laitak) Rev. S. Kap
Za Mang Ngaihte
te pawl in Zomi sangnaupangte Pasian thu leh Pasian biakna lam ah hong
makaihte uh ka phawk mahmah hi. Rev. Dr. JM Ngul Khan Pau in amah
Tuiphum khangnote Pastor a sep kawma Zomi bek hilo minam cin Shillonga
sangnaupang khempeuh hong makaiha Pasian thu ah an hong vak den nate
thupi hi. Tua banga minam dang tawh Zomi kikholhna ah minam dangte kua
hi a, Zomi kua hi hiam cih kithei thei hi. Khua tuamtuam, state tuamtuam
pan Shillong ah kituahkhop ciang annek kibanglo, duh leh deih kibanglo,
gamtat luhek kibanglo, ngeina tawndan kibanglo, nopna dahna hun zatzia
kibanglo - tuate in nang kua mi, kei kua mi cih hong kitel sak hi.
Tua ahih leh tuni in bang tawh 'marching on...'
ding ihi hiam? Bang tawh 'mainawt zel ding...' ihi hiam? I hihna
bangbang tawh mainawt zel ding hi hang. Zomi
hihna pen tawh mainawt ding hi hang. Midang tawh kikholh ciang a
kibanglo i neihte pen Zomi i hihna a lak hipah hi. Khuado Bawl i nei a,
midangte in na nei lo uh hi. Anlak pawi a neih uh hangin Zomi Khuado
tawh kibanglo hi. A hun a kibanglo bek hilo in a deihna kibanglo hi. A
zat dan kibanglo hi. A ngimna kibanglo hi. Nau minphuak ciang Zomi te in
a pi leh a pu tapsak masa hamtang hi. Leitung ah nau mintap kipia zong
Zomi simloh a thei kiommello hi. (Chinese te in bel a zat ngei uh hih
tuak napi, tu hun ciang kizang nawnlo hih tuak hi. I kinaihna khat bel
ahi bilbel tam, theilo). India gam sungah nau min kitapsak cih kiza
ngeilo a Zomi te in i zang hi. Ngeina kibanglo te tawh bangci in minam
khat i hi thei dia? Minam khat i hihna a kilahna hi. Nau antawi khawng
zong a zang a om hiam kitheilo hi. Mikangte birthday annek khop khawng
tuhun ciang leitung khempeuh ah kizang naven Zomi te in naungek a suah
ciang a pu leh pi in annekpih in anlim, tuilim na
puak masa uh hi. Happy birthday hunma pek in Zomi te in na zangkhin na
neikhin cihna hi. Nungak leh Tangval a kiten ciangin moman kingen, mo
kilei, cihte a om tek teei hangin i zatzia kibanglo hi. Zomi Ngeina
laibu leh research papers te ah sim leng Zomi Ngeina leh minam dangte a
kibanglo hi. Pasian hing biakna a kineihma in khanglui biakna kinei
ciata Zomi biakna leh midangte a kibanglo hi. Hihte khempeuh in Zomi
ihihna hong lak a, tuate kem, zun, puah, a hun zui in lemtuah, bawlpha,
nungtasak, mangsak kei leng Zomi a zun, a puah, a khangtosak ihi ding
a.... Zomi pen a 'marching on...' sak ihi ding hi.
Banghangin
'mainawt' kisam hiam? Banghangin Zomi in a mainawt kisam hiam? A
ngeina, a hihna, a zia a tong, a culture and traditions, etc kem in puah
in khangtosak in zang kei leh Zomi khangthakte in thei nawnlo in
mangsak
ding a, midang hihna, ngeina leh zia leh tongte zuiin Zomi hihna
mangthang ding hi. Tua pen leitung minam liante in minam neute a zawhdan
namkhat hi. Depcip, khangtheilo omsak in amau ngeina zuisak cihte a
kithang mahmah hi. Zomi zong a ngeina leh a zia leh tong te minam dangte
depcip, liahcip dingin pammaih i sa hi, i phal kei hi. Tua manin zun
in, kem in, i mainawtpih zel ding ahi hi. Zomi lasiamte, Zomi laisiamte,
Zomi thu leh la theite in Zomi leh Zogam a zun kei leh a mainawtpih
ding, a marching on... pih ding omlo ding hi. Tua manin kua ka hiam cih
kitheih a, bang ka hiam cih zong kitheih ding ahi hi.
Day 1: 3rd World Zomi Convention pan ka phawk thute:
A
mun ah ki omlo ahih manin tuipi gal pan
internet hong in ka na en uh hi. A thu za in a lim mu in, a aw ka za uh
hi. A mun ah omte bangin feeling kinei veve hi. Zomi hong ngaina, hong
it, hong deihsak leh hong phawkte lungdam hi. Hong uap, hong ompih, hong
tutpih khempeuh tungah lungdam hi. Hong kihel theilo napi phawkna thu
leh la hong khakte tungah lungdam hi. Hong kihel sawm napi vai tuamtuam
hanga hong kihel theilo te zong lungdam hi. Hong kihel dinga hong
kamciam ahi zonga a nungsangah vaidang neia hong pai theilo te zong
lungdam hi. Zomi hong phawk kha limlim leh Zomi khantohna, Zomi lim leh
mel hong muhpih khempeuh tungah lungdam hi. Zomi kua hi a, Zomi koi ah
teeng a, Zomi bang minam hi uh hiam cih a thei hong kibehlap peuhmah
ding ahih manin lungdam hi. Media leh press lam ah a mapangte tungah
nakpi takin lungdam a, mimal leh pawl a lawm leh gual kiangah a gen,a
tangko leh a pulakte kiangah lungdam hi. Sum leh pai tampi beia Zomi a
phungvuh leh a minam a puahte amah leh a minam
bawlpa in thupha pia ding hi. Ama pianna phungpi nangawn a vuk ngamlo
leh a vuk utlo, a vuk theilo a om leh zong mailam ah hunpha om laiveve
ding hi.
Hih hunah thupiang tampi hangin Zomi
hong kithei to semsem dinga, Zomi mawhpuak leh Zomi hihna hong minthang
semsem ding hi. Minthang cih ciangin vangnei, vanglian, vangpha cihna hi
a, sahang bang hileh a gial hong gol tektek ta ding cihna hi. Zomi
Paunak ah, "Sahangin zong a gial zahtak" a kicih mah bangin Zomi hong
minthan semsem leh Zomi khempeuh zong i gial, Zomi i hihna i zahtak
semsem ding hong kisam ding hi. Zahtak cih pen zahpih cihna hilo hi.
Zahtak cih ciangin i hihna minsia saklo dingin kem, khoi, puah, dal
cihna hi. Minam a hong bawlpa in hong bawlna pen nak zahpihhuailo lua a,
zumpih nading om lo lua hi. Zahtak dingin kisam zaw kan hi. Na minam na
zahpih leh tua minam a hong bawlpa a zahpih na hi a, nang leh nang a
kizahpih cihna hi. Amah leh amah a kizahpih mihing kuamah in thusimlo
hi. Zomi hihna zahtak in i vang, i minam hihna kemin angtanpih ding
hizaw hi. Angtanpih cih ciangin midang tungah va kisial ding, midang
tungah va ki show ding cihna hilo in midang tungah, midangte kiangah
zong "kei Zomi hi ing," cih ngam ding hi. Zomi hihna angtang ding hi hang. Zomi i hihna kiphatsakpih ding hilo in angtanpih ding hi hang.
Zomi a hong bawl Pasian hangin i minam a zahtak ding, a zuun ding, a puah ding, a angtanpih dingte i hi hi.
Facebook
ah Zomi Ciamnuih Group khat om in, tua sungah ka sim
ngei khat pen pulpit tung pan thugen ding upa khat dingto in khua
dakdak in a thugen za dinga a deih (a kap nop, a cihnop) khat pen
kikhawmlo ahih cianga, "Ka thugen a ngai dinga ka deihte hong kikhawmlo
ahih manin kong gen kei zaw ding hi," ciin tusuk kik hi ci hi. Ciamnuih a
hih hang a gennop om leh kilawm hi. Zomi Khawmpi ah zong hong kihel
dinga i lamet leh i upte hong kihel kei khak leh zong a hang om hiding
hi ciin theisiam ding hihang. Khawl tuanlo ding hi hang. Zomi pen zanni
maha suak hilo a, Zomi pen zan deuh mah a piang hilo in Zomi pen nung
deuha kibawlpak, min kiphuakpak hilo hi. Piangsakpa in leitung vantung a
bawl cil panin a ngimna omsa tawh apiansak hi a, nang leh kei dal zawh
thu tawh akidalzo ding, a kikhaktan zo ding cih banghilo hi. Nang leh
kei in i puah kei zongin a puah ding, a zun ding Pasian in hong piangsak
lel ding hi. Minam a bawlpa in khat leh nih lungsim leh gamtat bek tawh
minam susialo ding hi. Minam khat a langpan leh a
langdo cih zong a om thei mah hi.
Minam
khempeuh in amau a it (a minampihte) nei hamtang a, a itlo a galte
(minam dangte, kua kua cih bel a tuam) a neih ngeina hi. Leitung pen gal
leh sa a kineihna gam hi a, it leh ngaih a kineihna zong hi. Tua manin
hong it om dinga, hong itlo zong om ding hi. Zomi zong tua dinmun pan
peng thei tuanlo ding hi. Mihing khat in amah a it dingin midang
khempeuh a upmawh leh khial mahmah dinga, tua mah bangin Zomi in zong
minam khempeuh, mimal khempeuh in amah a it dingin a tuat, a ngaihsut
leh khial mahmah ding hi. Tua bang om theilo hi. Tua manin kidalna,
kihonna, kikepna kinei ciat hi. Minam in zong nei a, gam in zong nei hi.
A thupi khempeuh in akidalna uh zong thupi hi. A kikihta sim tuak a hih
kei leh khat zawzaw in nopneh hi. Zomi pen mite in a nopneh leh Zomi
kikepna, kidalna
cihtaak nailo cihna hi. A kidalna, a kihonna, a kikepna a thupi semsem
leh minam dangte in zong zahtak semsem bek ding hi. A kizahtak semsem
leh a kidal ding zong tam semsem ding cihna hi a, a dal ding zong gol
semsem ding, khauh semsem ding hi. A tua bang ciangin minam leh gam a
thupina leh a minthanna lian semsem pan hi.
Zomi
pen mi khempeuh in hong it dingin um keng. Mi khempeuh in zong hong
mudah dingin um keng. Hong it leh hong itlo bel Zomi khempeuh in i theih
ding, i tel mahmah ding kisam sa ing.
---
Hau Za Cin
Hau Za Cin
Phuitong Liim
Subscribe to:
Posts (Atom)
