Showing posts with label zomi tangthu. Show all posts
Showing posts with label zomi tangthu. Show all posts

Friday, September 4, 2009

Galngam le Hangsai Tangthu

Galngam le Hangsai
by; Thang Hau Mung (Daniel Mung)

Kei bangin a thaman pian khawng i om khak leh cimphawnga sim ding ci-in nidanglai tangthu khat ongat ingh ei guai..a zanailo leh a mangngilh khawng omkha leng cih napong hi kawm..

Galngam Leh Hangsai Tangthu.

Khat vei khua khat ah papi khat inh thangg siah in a thangga awk zusa vasa te naki suut sak den hi, Tua ciangin a mah zongh heh lua a hih manin ni khat a buksim leh a thangvil dingin pheisam no khat pai hi, A man zongh gemgem in tua pheisamno mancip in a taw pan singpum khat khumto-in a pangh pan sing pum khat khum phei in singlam teh in bawl in mun khatah a phut hi.

Pheisamhno a tun theih loh ciangin a nu inh a khua pih te cial in ka ta ongtung thei lo hi mite inh ong matsak hi ding hi vazong ni ci-in a zon uh leh tua bangin a om lam a mu uh hi.Tua ciangin Pheisamhno-nu Thanok dah lua mahmah a hih manin kap in ka ta-aw a bangci zizen na hi hiam nah tangto lawk ka nek man hiam manhta khaalgah kanek man hiam ci-in kahla awi duatduat a hih manin singkung tunga papipa a nui khia kha hi.

Tua ciangin pheisamh khua zang inh mu-in Thanok nu inh kei man hia mipa va luh ning inh ong tuak sukin phei sam nu Thanok hing ongci ding hi tua ong cih hangin nane teitei unla kei-adingin a phei khat ong siah un ci-in a vai khak hi. Pheisamh nu inh valuh to-in papipa laulua a hih man in na tonton in Thanoknu inh man dingin a ki thawi lai takin deih tak in a tuan khia hi.A nuai a tukciangin a khua pih te inh na bawh pah uh in Thanok nu hing a cih hangin a ne teitei uh hi, Thanoknu vai khak na bang mah in a phei khat siah uh a khamzo phalo uh a hih manin a phei enzel in singtung a et zel uh leh Thanoknu omlo in papipa mulai uh a hih manin dawi hi ci-in lau in a tai keek m'ang uh hi.

Tua ciangin papipa zongh laulua a hih manin singkung tungpan in kumsuk ngam tuanlo in a khua dakdak leh a gal ah singtawn pua-a pai khat a mu hi. A man zong a cih na dingthei lo in kagal aa singtawn pua aw nangap leh ongpai inh ci-in a tow hi. Tua ciangin singtawn puapa zongh heh lua a hih manin paipah in papipa zongh kumsuk in kihta pian a hih manin lawm aw ki laia keini inh kizawl ni ci-in a kizawl uh hi.

Tua bangin lam a paipai uh leh mun khat ah satanng khat mu-in zawl aw hitengah saki hawl ni ci-in Hangsai inh a hawl hi. Tua ciangin Galngam inh thaltang khat bek nei a hih manin kap ngamlo in tai veva in a thaltang suangthep(suangleh suang kikal) khat ah phutsuk in a zawlpa Hangsai a tun ciangin zawl aw sa tampi ongsuak inh ka kapkap leh sate sithei lo-in ka thaltang hi teng ah awk hi ka dokdok hangin ka dokzokei aa sa bangmah kana man kei hi nang zongh ongdok pih inh ci-in Hangsai inh dokin Galngam inh a phutsuk hi.

Tua ciangin Galngam inh zawl aw na awn phot dih inh tha leh tha zongh kikhatlo keibek inh onng dok dih ning ci-in a mah bekin dok zo a hih manin Hangsai inh a kih tasim pian pah hi. Tua ciangin satanng khat tuak leuleu uh aa Galngam inh hawl in Hangsai inh a ai tawh kap a hih manin sa tampi a naman hi. A samat tenguh Galngam inh guangguangin tasak zolo a hih manin Hangsai inh hi lawmlawm tasak lo tui vatawi pak inh ci-in a tui tawi kal in phuisamsam in a guang khin hi.Tua ciangin Galngam inh kih ta pian pah a hih manin a ai guksak ding sawm in lampi ah a tuuk ki neih in asa teng a bua sak hi, A guan kik hangin bawm sungah talo a hih man in Hangsai inh a guan sak hi. Tua ciangin Galngam inh a zawlpa phui sam dan teng ngaisimsim in nihvei thum vei bang a hih ciangin Hangsai heh in zawl aw a bangci lawmlawm na hi hiam kongkei lum ding a hi ci-in tua ciangin Galngam lau pianin hih napa ka ginna hih nang kong ginna ci-in a thal tang khat bek neih sun dok zel thun zel in a hih hi.( tua manin Hangsai inh a kei ngam kei hi.)

Tua ciangin mun khatah tawl nga uh in Hangsai inh Galngam tuitawi in a sawl hi,Gal ngam zongh a bawmpi tawh tui tawi dingin paipah aa tui a dipdip hangin a dim thei kei hi. Galngam ki leh kik in zawl aw tui kongdipdip hangin a dim thei kei hi Nang vatawi dih inh ci-in Hangsai inh a tuitawi kal in Galngam inh a ai a guksak hi.Hangsai a tunkik ciangin pai ding a cih uh le a ai na-omlo a hih manin zawl aw kana khat mangveh ci-in a kipei bialbual hi, Galngam inh zawl aw nong up mawh leh ka vansungteng zonginh la a hizongin ka thal um sung na et khaak le namit leh na ha puak kham ding hi cihi.( tua a hih manin a thal umsung a en ngamkei hi).

Tua ciangin kilem lo pipi-in lam pai khawm uh aa a inn ciat vuah a ciah uh hi.Ni khat Hangsai inh a inn phel in a zawl pa Galngam inn huh dingin a sam hi. Zawl aw nongpai ciangin khua mual ah ongku masa inh la ka sutpi ah nong kah ciangin na bungbuu lam in ongkah kei inh a ci hi.(banghang hiam cih leh a khua pih ten thei-in a keihlup ding a deihna a hihi) A hizongin Galngam inh ensim masa in a zawl te inh mei a neih lam uh a thei hi. Tua ciangin Galngam kileh kik in a thei lo kineih in khua mual ah ku-in a sutpi ah a bungbuu lam in a kah to hi.Tua ciangin a lawm te inh thei vatlo uh a hih manin a mei uh zial manlo-in a theih uh ciangin heh mahmah uh aa hipa inh i zia leh i toung ong thei ta a hih manin hoih lo hi i that ding hi ci-in a nek sawm uh le Galngam laulua in a cih nading thei lo-in zawl koi-ah koi-ah a cih leh a zawlpa inh gumkha veve in kuhkua-ah kuhkua-ah ci-in sakuh kua-ah a lut hi.

Tua ciangin a khua zangun kuhkua tou-uh in sun ann ne a khawl kawm un a thuk hiam khau teh dih ni ci-in khau lim khat a khiat suk uh le a sungah Galngam inh na zialzial a hih manin a bei hi. Tua ciang in pawl khat ki kum ngeingai uh in tulai tak bang ongci leh ih lau pen ding hiam ci-in nupi te inh Chikchilili ongci leh lau penni ci-in papi te inh pangpadaaldaal ongci leh lau pen ni a ci-uh hi.Galngam inh za a hih manin Chikchilili pangpadaaldaal a cih leh lau lua uh in a tai uh leh a sow dawh na vuah kisiatmangin a sikhin uh hi.

Tua ciangin Hangsai heh leuleu in zawl aw ka khua pih teng lah ong thah sak khin cin aa,ka ai lah nang tawh i kithuah zawh a mang hi-in tu-in i ki khen loh pha mawh hi zawl aw mual ah i kimuh leh mual ah vuam ah i kimuh leh vuam ah ki that ding hihangh a that zo zawzaw inh dawi kungpu sial kili nei tawh ki ai ni-ci-in a kiciam uh hi.

Galngam zongh paipah in a lo-ah a mah tawh kibang lia'n in milim khat bawl in Hangsai inh Galngam sa a hih manin gemgem in a bawh leh Galngam inh a geipan napang sim in tha khat thu-in a ngawng a bantan pah hi.Tua ciangin a kiciam nasa mah bangun Galngam inh dawi kungpu sial kili nei la dingin a pa sawl in a pa inh lazolo a hih manin tua lawmlawm lazolo na lenuai ah ciikpi kongci deh ci-in a ci khin suak a hih manin a pa Zauhang a si hi.

Tua ciangin Galngam kuankhia in dawi kungpu sial kili nei a la hi. Dawikungpu inh na dawn tuah in sonavingvengh sonavingvengh e a naci hi' tua ciangin Galngam inh nimnadildial nimnadildial e dawi kungpu sial kilinei ka lak nadingin nimnadildial e a naci hi,Dawi kungpu inh kamual dungzui-in nongpai-a ka uital kual na-ah nongkual aa kasial talkowng nong kulhkan maw ana cihi.Galngam inh dawng leuleu-in a mual dungzui-in kongpai-a na uital kual na-ah lailen tawn in kong tawn deudeu-a na sialtal kowng kong leh kan maw a ci hi.Dawi kungpu inh nasial khau leh na khut kimat hen ci-in Galngam inh na tut na leh na taw kimat hen a ci hi,Dawi kungpu inh nasial khau leh na khut kikhen henla na khut bak khat leng khia hen a cih leh Galngam inh zongh na tut na leh nataw kikhen hen la na taw bak khat lengkhia hen a ci hi.

Galngam a ciahna lam pi ah dawi kungpi sucin' nei khat inh na dawn leuleu in tua a luk zawh kei leh asi ding a hihi. Bang hang hiam cih leh tua a lukhem peuh a sucin' inh tepcip pahpah a hih manin a lute a si khin pahpah hi. Galngam inh tua thei a hih manin a om khop ma-un suaklu pum bebek khia sukin a hakimh a hih manin Galngam inh a om khop pih zohi.

Dawikungpi inh ciangpi khat tawh khuh leuleu in Galngam a ki tomtom hangin kitom zolo a hih manin zawh ngeu kiangah ka ai mangngilh ingh va la dinh inh a cih leh ui inh za a hih manin nangsangin keigol zaw ingh hatzaw ding ka hih manin keiman va laning ci-in ui inh a la hi. A kileh lam ciangin leitungah a pailai takin lui ah mikisil mu a hih manin ui inh tawng kha in a kam aa a peh Galngam ai tui tungah a kia hi.

Tui inh tai(lamm)suksuk a hih manin a khang ah mi-inh mu-in a tawm uh hi. Tua Galngam ai a tawm te pen tulai-a Thahdo te hiding hi ci-in i pu i pa te inh um in Thahdo te inh Galngam ai kem uh a hih manin tudongin buumsiam uh hi a ci hi.

A kawmkal ah tampi tak mang ngilh ta mai hangh ee...



--
Tg. DanielMung.
www.danielmung. blogspot. com

Wednesday, August 19, 2009

Intro of Zomi

Zogam tangthu a tomin - Rev. Khup Za Go
Written by Rev. Khup Za Go (Late)
Wednesday, 15 July 2009 09:50
Zogam (Chin Hills) pen a leitang tai patle 13,902 hi a, mihing pen 1974 kumin 354,000 pha dingin ki-ummawh hi. A gam buppi pen township 9 kisuah a, Tiddim, Tonzang, Falam, Thlantlang, Haka, Matupi, Paletwa, Mindat leh Kanpetlet kici a, Township Officer khat ta in uk hi.

Thangmual (Fortwhite), Inbuk, Bawipa, Lunmual, Awtaraw leh Khonu kicite mual minthangte hi a, lui min nei deuh pen, Gun, Ciau, Bawinu, Lemro, Mata leh Mong kicite hi. Lih pen bual lian pen hi.

Ki-ukna:

Tang laiin Zogam pen kuama khut nuaiah om loin Zomite amau leh amau ki-uk hi. 1896 kumin Mikang kumpi in ana tawh la-in, India leh Kawlgam pen gam khatin uk khawm uh hi. 1948 kum a Kawlgam in suahtakna a ngah ciangin Zogam pen Chin Special Division kici-in a uk Zumpi pen Chin Affairs Council kici hi. 1974 kumin Zomite in State ngah uh a, Zogam pen Chin State kici a, Zo Zumpi pen Chin States People’s Council kici Zo Zumpi pen amasa in Rangoon ah om hi. Tua panin Kawlpi (Kalemyo) ah kisuan a, tua pan tawl khat khit ciangin Haka khua ah kikhin kik a, tu takin tua lai munah om hi.

Biakna:

1. Khanglui Biakna: Ni dang laiin Zomite in dawi leh kau, sing leh suang bia uh hi. Mual leh guamte kihta in vokno akno tawh kithoi uh hi. Dawi nam tampi inn dawi, gam dawi a bia uh hi. Hih bang biakna pen Mikang pau-in Animism kici a, leitung mi khempeuh phial in tanglai in tua bang upna leh biakna a nei uh hi. Kawlte in zong Buddha biakna a zuih ma un hih bang khanglui biakna mah zui hi dingin ki-ummawh hi.


2. Pau Cin Hau Biakna: 1900 pawl ciangin gan tawh kithoih dawi biakna phiatin Pasian khat om hi ci-in upna biakna thak khat Pau Cin Hau in phuan hi. Tua biakna thak pen kibawl phain tu-a Zogam sung bekah hi loin Manipur leh Aizawl gam Zomite tenna dong in kizel man hi. Pau Cin Hau pen Tedim khua Khan Lian leh Cing Zam’ tapa hi a, 1859 kumin suak a, 1948 Dec. 28 ni-in Mualbem khua-ah si hi. Zolai zong phuan ahih manin “Laipian Biakna” zong kici thei hi.


3. Khristian Biakna:


(a) American Baptist Pawlpi : Zogam Lai Siangtho thu hong puak masa pen American Baptist Pawlpi hi. March 15, 1849 kumin Rev. A. `Carson-te nupa Zogam tung hi. March 21, 1902 ciangin zato siam Dr. H. East-te nupa Zogam hong tung uh hi. Missionary masa pen Rev. A. Carson April 1, 1908 kum a sih ciangin Dec. 21, 1908 ciangin Dr. J.H. Cope te nupa hong tung hi. Dr. East pen a gam tawh kituak lo-a dam thei lo ahih manin sawt om loin America ciah kik pah a, a laih dingin zato Dr. J.G. Woodin te nupa Nov. 11, 1910 ciangin hong tung uh hi. Dr. Woodin te 1915 kumin Bhamo-an kisuan uh ahih manin Zogam nasem dingin Dr. C.V. Strait te nupa Oct. 2, 1925 ni-in hong tung uh hi. June 11, 1938 ni-in Dr. Cope a sih ciangin Dr. F.O. Nelson-te 1940 kumin hong tung uh hi. A nunung penin Rev. R.G. Johnson-te nupa February 2, 1946 ni-in hong pai uh a, 1966 kumin ciah kik uh hi. Amau nupa pen American Baptist Missionary Zogam pan a ciah nunung pen ahi uh hi. Hi bangin Zogam ah Khristian Pawlpi hong kipan a, 1940 kumin R.C.M. Pawlpi, 1948 ciangin S.D.A. Pawlpi hong tung uh a, tu ciangin Khristian Pawlpi tuamtuam tampi Zogam ah piang hi.


(b) Khristian Khantohna: Zogam ah tui kiphum masa pen Thuam Hang leh Pau Suan hi a, April 4, 1904 ni-in Rev. Carson in tuiphum hi. Missionary-te leh Zomi Khristian masate in haksatna tampi tawh na hong sep ciangun hi bang tuiphum mihing khan’tohna kimu hi:
1915 - 150
1930 - 1,591
1940 - 5,514
1950 - 19,655
1960 - 37,705
1970 - kithei lo
1980 - 69,191
Hih pen Zomi Baptist Convention (ZBC) ciaptehna bangin tuiphum sa teng bek hi a, Pawl huam milip hi lo hi. Tua ciangin ZBC pen Zogam sung bek hi lo Kale Valley, Tamu Valley leh Upper Chindwin sung Zomi Baptist kipawlna ahih manin Zogam sung Baptist Pawlpi ahi lo Khristian Pawlpi dangte tawh kigawm lai leh Zogam bup Khristian pha zah pen kithei pan ding hi.


(c) ZBC Tangthu Tawm: Zogam Khristiante pen tawm lai ahih manin 1905 a kipanin pawlpi khat bangin vai pai lai uh hi. 1948 ciangin Tiddim, Falam leh Haka ci-in Association 3 kisuah uh hi. 1953 ciangin hih Association thum tengin Zomi Baptist Convention ci-in kipawl khopna phuan uh hi. Tu ciangin ZBC pen Association tuamtuam 14 kipawlna hi a, Zogam sung Baptist bek hi loin a kiima Zomi Baptist te zong kipawl uh a, Tiddim, Falam, Haka, Kale Valley, Tamu Valley, Kalemyo, Thantlang, Matu, Tonzang, Kuki, Siyin, Zo, Thado leh Zotung ci-in Pasian nasep khopna hi. Tu-in ZBC pen Burma Baptist Convention sungah Karen zomin Convention thahat pen a nihna ahi hi. ZBC General Secretary masa pen Sia Hau Go hi a, tu laitak a sem pen sia Hrang Tin Khum hi. ZBC in Kawlgam bup BBC sungah pan mun a tuamtuam len ngei a, tu laitak BBC President zong Zomi Sia Tial Dum ahi hi.

Lai Thu

I gen sa bangin Tedim gam panin Pau Cin Hau in lai bawlin Zomite pen lai nei minam khat suak hi. Tua lai pen a tungin laimal 1053 bang hi. Tua pen kipuah phain laimal 37 kisuak sak hi. Hih laimal tawh biakna thu, tangthu leh late kikhumin Tedim gam bek hi loin Manipur gam dong kizang ngei hi. Hih Zolai tawh 1931 kumin British and Foreign Bible Society kici Lai Siangtho Khen Pawlpi in zong Mualtung Thuhilhna teng bu 500 khen ngei uh hi. (Tua Laibu pen India Bible Society in London Bible Society tung panin ngah ding a hanciam laitak hi). Kumpi lam panin Census of India, 1931 Volume XI; Part 1 laimai 194-5 sungah “Pau Cin Hau Script” ci-in kikhum hi. 1917 kuma Zomi French gam paite in hih Zolai zangin inn lamte tawh lai kikhak thei uh hi. Tu-a a kizang Mikang laimal bang loin Zopau pen hih Zolai tawh a awsuah a man lianlianin kigelh thei hi, kici hi. Tangthu a kigen savun tunga kigelh lai, uipi in a nek mang bang hi nawn lo ahih ciangin hih lai pen Zogam in a ngaihsut phat mahmah dingin kilawm hi.

Mikang laimal tawh 1915 Dr. Cope in Mattiu bu Tedim pau-a a khet pen Zogama laibu kibawl masa pen hi. 1932 kumin Thuciam Thak bu kikhen a, 1977 ciangin Lai Siangtho buppi kikhen hi. 1932 kuma kikhen Thuciam Thak bu pen Zogam ah muh ding om nawn lo hi. Burma Bible Society ah bu khat kikhen hi ci-in Sia Kam Khaw Thang in gen a, London University library ah bu khat mah om hi ci-in “Tiddim Chin” kici laibu bawl Prof. Henderson in gen hi.

Haka pau tawh 1920 kumin Lungdamna Thute leh Sawltakte Tangthu a kikhet cil kum hi a, 1940 in Thuciam Thak bu kikhen a, 1933 kumin Lai Siangtho bupi kikhen a, Falam tawh 1933 kumin Lungdamna Thu bute, 1937 kumin Thuciam Thak kikhen a, Lai Siangtho buppi pen a kibawl laitak hi. Zotung leh Ngawn pau tawh zong Lai Siangtho bu nono kibawl hi.

Sang laibu tawh kisai-in Dr. Cope in Tedim, Falam leh Haka pau tawh Class IV dong 1925 in na bawl khin hi. Dr. Cope in missionary ahih hangin Kumpi ah Sang Mang (Inspector-of-Schools - Chin Hills), na sem ahih manin Sang Mang a sem lo missionary te nangawn tu dongin “Sang Mang” kicihlawh hi.

Ni dang lai-in Zogam ah kikawmna haksa-a, khua muhna lah toi ahih ciangin gam khat leh nam khat ahih hangun kampau tuamtuam na piang hi. Tu hun leuleu ciangin kikawmna kiphakna tam, pilna siamna zong khang ahih manin khat leh khat pau leh ham kitheihna zong khang hi.

Minam Min

Tu-a hih lai gelhna sung ah kizang mah bangin Zomi leh Zogam cih pen a tunga kipanin a kizang tawntung hi a, Mikangte leh a pualam mi nam dangte in Chin leh Chin Hills ci-in ciamteh uh hi. Tedim gam pana lal Aizawl gam leh Manipur gam a tung mi pawl khatte i kilawh i kisapna khat Paite kici Zogam gen loh Tedim gamsung mahmah a zong a kizat loh pen mi tam pi-in lamdang sa in a hang kithei nuam ciat kha ding hi. Tua tawh kisai-in Census of India 1931, Vol. XI, Part 1, laimai 184 sungah: gamsung minam ciaptehna sungah Paite cih pen kiphiat hi. Bang hang hiam cih leh Zogam Mangpi (Deputy Commissioner of Chin Hills) in a genna ah Paite cih min pen Falam gam mite in Zogam sak lam (Northern Chin Hills) a teeng Zomite pen Thahdo hitaleh Zote hitaleh, Sukte hitaleh mi namte a cihna uh kampau hi a, amau minam min, amau kilawhna min hi lo hi ci hi.

Thukhupna

Zogam tangthu, Pawlpi tangthu leh minam tangthu cih bang a kicinga gelhna laibu omlo a, a om sunte zong Mikangte gelh ahih manin ei theih nop leh deih lam thu tuang kim lo hi. Missionary te hong paina thu a kigelhna laibu thum ka et leh a ni a kha a tuam ciatin kikhum a, Rev. Nelson hong tun ni leh kha a kikhumna om lo hi. Zogam sazian (statistics) a kikan hangin kingah zo lo hi. Zogam lai sim thei en thei (Literacy percentage) ahi zongin, Kawlgam bupa Zomi pha zah ahi zongin a thei om lo hi. I gam i lei sazian thei kei leeng a khang a kiam i hih bangci kitheih ding hiam? Tua ahih manin 1981 gambup kisimna (census) pen lim taka theih sawm ding ahi hi. Mai lam hunah thu a kicing zaw a kan, a gelh hong om pah ding lamen hang. Bang hang hiam cih leh Pasian in a bawl sa na khat peupeuh kep loh don loin a mawkna in nusia ngei lo hi. Leitung leh a bawl sa na khempeuh a uk ding, a keem dingin mihing bawl hi. A bawl sa Eden huan a keem ding a hah ding, a puah dingin mipa koih hi. Tua ahih ciangin minamte Topa ahi Pasian in a bawlsa, a piansak Zomite leh Zogam zong Ama deihna tawh kituakin, Ama vangliatna dingin a keem ding, a cing ding, a zun ding mipa koih peuhmah ding hi. Tua mipa pen nang leh kei hi hang.

(Lungdamna Aw, Lom 5 Hawm 11 leh 12, Nov-Dec. 1980, laimai 1, Lom 6, Hawm 1 January 1981 laimai 1 pan a kiteikhia)
Hits: 120

Comments (0)



Write comment
You must be logged in to post a comment. Please register if you do not have an account yet.